Het kerkje op de heuvel in Heelsum.
En de bebouwingen er om heen.
   home
Hans Braakhuis
  mei 2017
Kerkje op de Heuvel, Heelsum
Hoe ziet de kerk er tegenwoordig uit. Opname uit 2016.

Naar een aquarel uit 1770 van het Gelders Archief

Een uitgebreid verhaal in PDF over de Geschiedenis van het kerkje op de heuvel in Heelsum


Een uitgebreid verhaal in PDF over de relatie tussen het Kasteel Doorwerth en de kerken in Wolfheze, Heelsum en de kapellen op het Kasteel en Doorwerth. En de verschillende pogingen om na de kerkhervorming in een van oorsprong Katholieke kerk een Protestante dienst te houden.

Rond de kerk liggen nog grafstenen uit het jaar 1701.
Het ten zuiden van de kerk gelegen kerkhof stamt uit 1859. Dit kerkhof is aangelegd samen met de zuidelijke vleugel van de kerk. De doden worden dan niet meer rond de kerk maar op het kerkhof begraven
Reeds in 1680 laat Anton van Aldenburg, de toenmalige kasteelheer een nieuwe school, annex schoolmeesterwoning bouwen vlak naast de kerk. Deze school is tot 1883 in gebruik geweest. En de leerlingen gingen over naar Rehoboth. De school zelf lag tussen de kerk en de huidige pastorie in en schijnt ook door de koster gebruikt te zijn. Afgebrand in 1884.

Rehoboth in 2016
Rehoboth, opname begin 2016.
 Aanbesteding. Op Zaterdag 4 Augustus 1882, des namiddags 2 uur, zal door Burgemeester en Wethouders der gemeente Doorwerth worden aanbesteed: Het bouwen van eene School voor 48 leerlingen met eene Onderwijzerswoning onder een dak, te Doorwerth. Het Bestek en Teekening zijn na 23 Juli a. s. op franco aanvraag ŕ. f 1.25 per stel te verkrijgen ter Gemeente-secretarie van Doorwerth. Aanwijzing in loco op den dag der aanbesteding des middags 12 uur. Burgemeester en Wethouders voornoemd: P. F. A. J. Baron Van Brakell Doorwerth, Burgemeester. J. G. H. van der Dussen, Secretaris.
Arnhemsche courant 30-07-1882

Rehoboth werd gebouwd als schoolgebouw in opdracht van de Doorwerthse burgemeester de heer P.F.A.J van Brakell in 1883. Het gebouw is tot 1938 in gebruik geweest als lagere school en zaal van de Oranje vereniging. Tegenwoordig is Rehoboth te huur voor bijeenkomsten. Laatste grote renovatie was in 1948 als de oorlogsschade wordt herstelt.

Naar een ansichtkaart rond 1900. Geheel rechts de onderwijzerswoning met Rehoboth, links daarvan de kerk, links daarvan het oude postkantoor.

Deze schoolkaart hangt in het schoolplaten museum in Deinum. Gemaakt ongeveer rond 1900. De plaat geeft een sfeer impressie zoals het er vroeger uit zag. Vergelijk de plaat met de foto hiernaast. De stuwwal op de kaart is aanmerkelijk hoger dan de werkelijkheid en het water van de beek stroomt naar het noorden, in plaats van naar de Rijn in het zuiden. De Watermolen stond wel op ongeveer de aangegeven locatie ten westen van de Kerkweg in Heelsum. Deze molen was al bekend in 1602, maar komt op een kaart van 1639 al niet meer voor. De plaats was ongeveer ten noorden van Klein Vosdal, Koninginnelaan 43.
De gemeente Doorwerth. 1795 (1817) - 1923
op 1-1-1812 toegevoegd aan Oosterbeek (Franse Tijd)
formeel bestaan van 1-1-1818 tot 1-5-1923 (Nederlandse Grondwet)
1-1-1818 ontstaan uit Oosterbeek
1-5-1923 opgegaan in Renkum

Doorwerth was een bijzonder dorp. Er was een Kasteel, een café, enkele winkels en een dorpsplein, nou ja, meer een brink. De brink is naast de kerk in Heelsum en daar waren ook de twee gemeentehuizen en Concordia. Het café en de winkels van neringdoenden waren op de Fonteinallee in Doorwerth, en het Kasteel lag nog iets verderop. Tot ongeveer 1970 was het van het Kasteel, de Fonteinallee en dan oversteken naar Heelsum via het Kerkpad zo'n 15 minuten lopen. Vanaf 1972 is er een autoweg A50 en lukt dat niet meer.

We leven nu in het tweede gemeente Doorwerth-loze tijdperk. In 1673 worden Oosterbeek en Renkum tot een schoutambt samen gevoegd. Doorwerth was daarvoor al een zelfstandige Hoge Heerlijckheid. Met een eigen rechterlijke macht van 1401 tot 1795. Met de komst van de Fransen in 1795 vervalt de Hoge Heerlijkheid: égalité, liberté en fraternité. De Fransen erkennen in 1801 de zelfstandigheid van gemeenten (de grote steden fuctioneerden al als een gemeente). In 1810 komt ook Doorwerth onder Frans bestuur en wordt het voor het eerst toegevoegd aan Renkum en Oosterbeek. In het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden van 1815 wordt er weer onderscheid gemaakt tussen de stad met autonome rechten en een gemeente zoals een voormalige Heerlijkheid. De Heerlijkheden blijven bestaan en worden omgevormd tot gemeente. De heer van de Heerlijkheid benoemd een deel van de gemeenteraad en kan informeel de keuze van de wethouders beďnvloeden. Zo dus ook in Doorwerth in 1817, Renkum en Oosterbeek moesten het toen weer zonder Doorwerth doen. Met de grondwet van Thorbecke uit 1848 verdween het verschil tussen steden en dorpen, of te wel geen gemeentelijk verschil meer tussen een grote stad en een voormalige Heerlijkheid. Na 1851 komt er een gekozen gemeenteraad met bestuur. In 1923 wordt de gemeente Doorwerth voor een tweede keer samengevoegd met Renkum en Oosterbeek.
De gemeente Doorwerth heeft drie gemeentehuizen gehad.

J.A.P. baron van Brakell had in een van de bijgebouwen van het kasteel de secretarie van de gemeente ingericht. Als trouwzaal is er een kamer in het kasteel.

Uit een advertentie van 20 februari 1868 blijkt als Burgemeester van Doorwerth wordt genoemd A. Baron van Brakell Doorwerth en als secretaris: J. G. H. van der Dussen. Bedoeld wordt Philippe Frédéric Antoine Jacques baron van Brakell (1830 - 1918), roepnaam Philippe, hij was burgemeester van 1856 - 1904.
        Arnhemsche courant Datum 24-02-1868

In 1885 kom ik tegen als secretaris: van Empel en Meerwijk, en W. A. Godschalx,

Het nog steeds bestaande gebouw "De Vosheuvel" was tot 1912 het Doorwerthse gemeentehuis. Groot was het niet. Alleen de aanbouw deed dienst als secretarie. In de woning heeft oa de onbezoldigd veldwachter gewoond. Na 1912 wordt de boerderij weer particulier bewoond. Rond 1960 heeft het pand een onbewoonbaar verklaring en koopt de kerkelijke gemeente het pand. Het gebouw wordt opgeknapt om als ontmoetingsruimte te gebruiken. Tegenwoordig is het in gebruik bij de jeugd.

Op de plek van het Heelsumse postkantoor, tegenwoordig met het adres Koninginnelaan 20 Heelsum, kwam in 1911 een nieuw gemeentehuis. In de kelder bevonden zich twee cellen, die volgens overlevering nooit zijn gebruikt. Op oude foto's herkenbaar aan de toren. Nadat de gemeente Doorwerth opgaat in de gemeente Renkum, In 1923, wordt het een particuliere woning (latere bewoner: Van der Eem) en krijgt een naam: "Buitenlust". In 1927 stelt de Renkumse gemeenteraad voor het pand te verkopen. In 1928 koopt de kerkelijke gemeente het pand om (tot op heden) te gebruiken als pastorie. Een markante toren is na de oorlog niet meer terug gebouwd. Ook de naam Buitenlust verdwijnt.

Aan de orde is het voorstel tot verhuring van het voormalige gemeentehuis te Doorwerth aan den heer Chr. G. Theil te Renkum voor ƒ900. In antwoord op eenige opmerkingen van den heer Bakker deelt de voorzitter mee, dat de heer Theil te Renkum uit zijn huis gezet moest worden, omdat hij de huur niet betaalde. Daar zich bij den heer Theil een drietal patiënten in verpleging bevonden, wilden B. en W. hem niet zoo maar zonder meer op straat zetten. Hem werd daarom het voormalige gemeentehuis te Doorwerth tijdelijk afgestaan. B. en W. ontvangen als onderpand voor het betalen van de huur de verpleegkosten van een der drie patiënten, welke meer bedragen dan de huur. Het voorstel wordt z. h. s. aangenomen.
Uit de Arnhemse courant 01-08-1924

Eigenlijk was er nog een gebouw waar raadsvergaderingen werden gehouden. Het café, restaurant, pension en al wat niet meer de Zalmen of de 2 Zalmen. Tot 1944 gelegen bij de kruising van de Holleweg met de Fonteinallee. Tegenwoordig wordt de naam gebruikt door het Kasteel café De Zalmen. En waarschijnlijk zijn ook in Concordia op de brink bij het Kerkje raadsvergaderingen gehouden.
De huidige pastorie


Een bewerkte ansichtkaart. Voor de WW II.


Op 1 mei 1927 begon de eerste predikant van de Hervormde Gemeente Doorwerth-Heelsum, Ds. G. Grootjans Thzn. De pastorie Church-Hill  vond Ds. Grootjans te klein. Dit werd door de Kerkelijke gemeente opgelost door het verkopen van "Church-Hill" en het kopen van het huis "Buitenlust" van de heer Van der Eem. Buitenlust was het vroegere gemeentehuis van de burgelijke gemeente Doorwerth, dat in 1912 op de plaats van een oude boerderij aan de Koninginnelaan was gebouwd, doch sinds de opheffing van de gemeente Doorwerth in 1923 niet meer als zodanig in gebruik was.
Dit gebouw is vanaf 1 oktober 1927 tot nu toe steeds de pastorie van de kerkelijke gemeente gebleven. In de oorlog raakte de kenmerkende toren te zwaar beschadigd en die toren is niet meer teruggebouwd.
Naast het kerkje staat "Church-hill". Het oude huis Church-Hill werd in 1927 van de fam. Rijnders gekocht om als pastorie dienst te gaan doen. Het pand bleek echter te klein waarna de kerkelijke gemeente Buitenlust koopt. Church-hill werd weer verkocht aan de fam. van Maanen. Church-Hill lag aan een smalle zandweg, het zogenaamde kerkpad, een verbinding van de kerkheuvel, via een sparrenheuvel, de schaapskooi en de Koninginnelaan naar het Kasteel. Na de evacuatie van de bewoners (oktober 1944 tot mei 1945), werd Church-Hill in zwaarbeschadigde toestand aangetroffen. Er werd een nieuw Church-Hill gebouwd. Het kerkpad is rond 1971 door autoweg A50 geheel verdwenen. Het huidige Church-Hill, Koninginnelaan 22  is in  2002 aan de voorgevel voorzien van zuilen.


Church-hill in begin 2016.
Casa Nuovo Heelsum

De geschiedenis van Church Hill begint al veel eerder:
Op een ansichtkaarten verzamellaarsbeurs kwam ik deze ansicht tegen Heelsum "villa Casa Nuova", het is o.a bewoond geweest door de gemeentesecretaris, de heer van der Dussen die tevens rentmeester was, overleden anno 1891, toen werd deze villa te koop aangeboden en tevens werd de hele inboedel verkocht. Deze villa is rond 1881 gebouwd en ook bekend onder de naam Church Hill. (citaat L.v.d.B van HGR)

Het pad voor het huis was de weg naar Doorwerth. Die weg is in het geheel verdwenen, de latere Koninginnelaan liep ten zuiden van het kerkhof. Als je tegenwoordig (2017) iets verder loopt dan Church Hill, richting de oude smederij, ga je door een dal. Kijk in dat dal naar het oosten en je kunt dit pad nog wel een beetje zien.
Er stond een schaapskooi aan de Koninginnelaan, schuin tegenover "De Vosdal". Zwaar beschadigd in 1944 en tot 1972 waren de de fundamenten nog zichtbaar. De fundamenten verdwenen in 1972 met de aanleg van de A50.


Vosdal, later Vosheuvel.

Het nog steeds bestaande gebouw "De Vosheuvel" was tot 1912 het Doorwerthse gemeentehuis. Groot was het niet. Alleen de aanbouw deed dienst als secretarie. In de woning heeft oa de onbezoldigd veldwachter gewoond. Na 1912 wordt de boerderij, toen Vosdal geheten, weer particulier bewoond. Rond 1960 heeft het pand een onbewoonbaar verklaring en koopt de kerkelijke gemeente het pand. Het gebouw wordt daarna opgeknapt om sinds 1969 als ontmoetingsruimte voor de jeugd te gebruiken.

De Vosheuvel, opname begin 2016.
Nog een feestgebouw: Concordia, gelegen aan de Koninginnelaan 32 te Heelsum. Tegenwoordig is Concordia een woonhuis, maar in vroegere dagen werd het door de kerkelijke gemeente gebruikt als parochie-gemeente-huis, voor samenkomsten.

Gedurende dezen winter zal door de afdeeling (Renkum-Doorwerth der Geld. Overijselsche Maatschappij van Landbouw, J. W. F. Scheffer) een cursus in paardenkennis worden gegeven door den heer ten Sande, rijks-veearts te Oosterbeek, waarvoor zich 18 deelnemers hebben aangemeld. Door den Burgemeester dezer gemeente, den heer Ph. F. A. J. baron van Brakell Doorwerth, is het lokaal «Concordia» geheel kosteloos, verwarmd en verlicht, voor dit doel ter beschikking gesteld.
Uit de Arnhemse courant van 13-10-1900

Gisterenmorgen (27-07-1905) ging de Zangvereeniging „Concordia", een gezelschap van 28 personen, directeur de heer Mantels, uit Heelsum, haar jaarlijksch uitstapje houden. Men ging naar den Haag en Scheveningen, dank zij de groote gulheid van den eigenaar van de „Duno", die f 300 heeft gegeven om deze Vereeniging een aangenamen dag te bezorgen. Gisterenavond kwamen de leden met den laatsten trein te Arnhem binnen, om vervolgens de reis naar huis te aanvaarden.
Uit de Arnhemse courant van 28-7-1905

De burgemeester van Doorwerth; Philippe F. A. J. Baron van Brakell, schenkt bij zijn 7de herbenoeming in 1898 Zaal Concordia aan de inwoners vn de gemeente.

Op een bepaald moment woont er in Concordia de familie Visser (van oorsprong Groningen), zij hebben het huis later van de kerk gekregen i.v.m. goede verdiensten voor het Kerkje op de Heuvel. 's Zomers werd er pension gehouden en in de winter werkte mevrouw Visser in huize “Mooiland”. Een dochter van Visser is later getrouwd met een zoon van bakker Willemse.
Huize Concordia in 1969
opname gekregen van xxxx
Het op de foto zichtbare zandpad liep iets ten noorden van de Koninginnelaan. Vandaar dat er tegenwoordig een grotere voortuin is.

Huize Concordia in 2016
kerkje op de heuvel, ingang grafkelder
Op deze foto is de ingang naar de grafkelder nog te zien.
Kerkheuvel kaart van de omgeving
Open de kaart in een nieuw venster voor een groter formaat.

naar een schilderij van .....  gemaakt in 2016
Gebruikte literatuur:
De kerken te Wolfhezen en te Heelsum in het kerspel Wolfhezen; Oltmans, Albert A.; 1923

Magnalia dei: de geschiedenis van het kerkelijke Doorwerth-Heelsum; Berg, J.M. van + F.H.J. Bik; 1976

Het D. van Rossum-orgel in de Hervormde kerk te Heelsum; Bijloo, G.J.P. + H.W. Bik; F.W. Withaar redactie; 2004

De kerk van Oud-Wolfheze ca. 1000-1624: een oriënterend onderzoek; Jansen, Henk; 2005

Historie in woord + beeld van de dorpen Renkum, Heelsum, Doorwerth, Heveadorp, Wolfheze en Oosterbeek; Beek, Dick B.M. van; 2006

De Fonteinallee herleeft; Gerritsen, Cees; 2007
slechts een poging, verbeteringen en aanvullingen, graag naar m'n mailadres:
mail Hans Braakhuis