Het kerkje op de heuvel in Heelsum.
Op schilderijen, prenten, tekeningen, foto's, ansichtkaarten.

   home
Hans Braakhuis
  juni 2019

Probeer zoveel mogelijk de maker, en eigenaar te vermelden. Dat lukt niet altijd, aanvullingen, verbeteringen, toestemming om te gebruiken, graag.
Misschien de oudste prent, er is nog geen deur in het koor te zien, de latere ingang voor de protestanten. Op de prenten hieronder is die ingang er ook nog niet, doch dan is het verval, wegens geen onderhoud, al goed te zien. De deuropening in het koor dateerd van 1859.
Ook op deze prent is het verval mogelijk al wel zichtbaar, een plank tegen de zijgevel, e.d. Ook zichtbaar een muurtje om de kerk, om graven te beschermen tegen varkens, e.d.

Omstreeks 1580 doet ook in het Renkumse de Hervorming haar intrede, behalve echter in de heerlijkheid. Doorwerth. De toenmalige heer van Doorwerth, Johan Schellard van Obbendorp, was Rooms-Katholiek, zodat van hem geen medewerking tot invoering van de Hervorming te verwachten was. Dit maakt waarschijnlijk wel dat er vrijwel geen onderhoud meer aan de kerk wordt gedaan. Zo wordt in 1648 medegedeeld, dat de heer van Doorwerth het koor zo had laten optimmeren, dat het geheel van de kerk gescheiden was, en de vensters had laten dichtmetselen. In 1650 bleek, dat het koor wel hersteld, maar nog niet voor de openbare eredienst geopend was. De toestand was ergerlijk. In de vergadering van 1653 deelde ds. Dibbets mede, dat het Hof van Gelre hem beloofd had de heer van Doorwerth over de openstelling van de kerk te zullen aanschrijven. Deze heer schijnt voor de aanschrijving niet ongevoelig geweest te zijn, want hij liet althans het koor openen. Ook in ander opzicht verleende hij nu zijn medewerking, want ten behoeve van het herstel van de kerk bood hij het benodigde hout aan, terwijl hij het vervoer naar de kerk van alle materialen voor zijn rekening wenste te nemen. De eerste protestante dienst is in 1657.
Heelsum kekrje op de heuvel
bron Gelders Archief
Heelsum kerkje op de heuvel
Simon de Vlieger (ca. 1601-1653) bron: https://rkd.nl/explore/images/64139
Dataprovider RKD - Nederland Instituut voor Kunstgeschiedenis
Heelsum kerkje op de heuvel
bron
 Herman Saftleven, 1644 Dataprovider RKD - Nederland Instituut voor Kunstgeschiedenis
Kerkje op de heuvel HeelsumEen ets die volgens mij gemaakt is in de 17de eeuw. Uit de HGR collectie van Eric van den Bovenkamp. De hogere schuur uit de aquarel 1770, staat er nog niet op.
Wat maakt deze prent nu zo bijzonder: op de voorgrond in de rechter hoek zit de schilder zelf. Er zijn veel prenten, uit de Renkumse omgeving, waar dezelfde schilder zichtbaar is.
Kijk eens naar deze tekening uit 1663 van Lambert Doomer. Er zijn overeenkomsten. En er waren meer leerlingen van Rembrandt die over de Utrechtse heuvelrug en de zuid Veluwezoom trokken. Ook op deze prent is te zien dat het middenschip ontbreekt.
Kerkje op de Heuvel Renkum
Kerk op de heuvel, Heelsum,rond 1620. Tekening Rijksprentenkabinet Amsterdam
De ruïne is goed zichtbaar

Er zijn meerdere prenten waarop de ruïne zo vanaf 1580 tot 1656 goed te zien is. In dat jaar werden bij een restauratie eerst enkele steunberen van het koor vernieuwd. In 1657 werden de ramen van de kerk, die toen reeds jaren stuk waren, hersteld.
Poging tot datering van de hier getoonde afbeeldingen:

Het begin van de bouw van de Katholieke kerk valt samen met het begin van de Reformatie (Luther). Vanaf 1580 kennen we in Nederland de kerkhervorming. Daardoor zal de eigenaar van het kerkje onderhoud achterwege gelaten hebben. Er wordt over herstel van de
bouwvallige kerk gesproken in 1616. In de classicale vergadering van 1648 werd medegedeeld, dat de heer het koor zoo had laten optimmeren, dat het geheel van de kerk gescheiden was. Goed te zien in de prenten hierboven. Het kerkje raakt in verval, het dak is er af, in 1656 - 57 is er een restauratie.

De Graaf van Aldenburg kocht in 1660 of 1685 voor de koster een huis dicht bij de kerk. Ook wel bekend als school, en schoolmeesterwoning. De school is tot 1883 in gebruik geweest. Afgebrand in 1884. Waar lag de school? Niets herbouwd.

De kleine boerderij, later ook postkantoor, komt al voor op afbeeldingen vanaf xxxx. In 1911 wordt op deze lokatie een nieuw gemeentehuis met toren gebouwd. De toren verdwijnt na de WWII. Na 1923 komt hier de koster te wonen.

Vrij snel na 1859 wordt de twee zadeldaken op de nieuwe zuidvleugel, gebouwd door Jeane H.G. van Schuylenburch, douairière baron van Brakell Doorwerth, vervangen door één zadeldak. Ken slecht één opname met de twee daken, zie hieronder.

De witte rand om de ingang onder de toren komt voor van 1900 tot 1955.

De lindes op de brink tussen kerk en Vosheuvel worden geplant na 1859 ??. Ze worden groter na verloop van tijd. De paden worden gewijzigd als ook de ingang naar de grafkelder uit het zicht verdwijnt.
De weduwe van de baron van Brakell laat in 1859 de zuidelijke vleugel bouwen.

In 1898 krijgt P.F.A.J. Baron van Brakell, de burgemeester, een ere-zuil aangeboden, die staat op de driehoek Kerkweg - Koninginnelaan.

Aan de kerk, was een koster en school verbonden. De eerste school die we kennen is in 1680 afgebrand. Direct laat Anton van Aldenburg, een nieuwe school, annex schoolmeesterwoning bouwen. Deze 2de kosterswoning-school, tussen boerderij en kerk is afgebrand in 1884 ???

Het postkantoor is in 1911 vervangen door het gemeentehuis van de gemeente Doorwerth.

Eind jaren 1930 is de torenspits van een nieuwe wind-haan voorzien.

Het lijkenhuisje, zichtbaar vanaf begin 1900, komt na de WWII niet terug met de restauratie in 1951-52.

De nieuwe school met onderwijzerswoning (Rehoboth) verschijnt eerst in 1883. Renovatie na de WWII in 1948. Restauratie in 1968. Een uitbreiding in 1973. Dan verschijnt ook de erker aan de noordzijde. Rehoboth wordt wit gepleisterd rond xxxx.

Na de oorlogsrestauratie wordt de kerk in augustus 1951 weer plechtig in gebruik genomen. Er zitten nog planken voor enkele ramen. Deze restauratie is klaar in 1952, en dan is er ook een kamer onder in de toren.

De grote bomen voor de toren-ingang worden gesnoeid in 2017.

Naar een aquarel uit 1770 van het Gelders Archief
Heeslum kerk op de heuvel
prent van Jan Hulswit rond 1776 - 1822, link
Rijksmuseum Amsterdam
Heelsum kerk op de heuvel
bij een kopie van kopie van de tekening is vermeld: 18de eeuw
Heelsum kerk op de heuvel
zelfde onderwerp als hiernaast, wat was het origineel?
Heelsum kerk op de heuvel
Enige dichterlijke vrijheid, de kosterwoning en school staat nu achter de kerk, in plaats van ervoor. 1842 bron GA
Kijk ook naar de prent in het boek van Anne Nijhof uit 1929. De tekening is ook te vinden in het boek: Van boeren, buitenlui en schilders. Oosterbeek, Wolfheze, Doorwerth en hun kunstenaarskolonie in de 19e eeuw;  Dolderen, Gerrit van; 1992
kerk op de heuvel, Heelsum
Gelders Archief 4183 Everts-van Meurs, Justine Christine (1816 - 1896); Schetsboek met 28 tekeningen van Renkum, Wolfheze, Doorwerth, Klarenbeek, Wageningse Berg, Heelsum, Beekhuizen, Arnhem, Wageningen, Rozendaal
Heelsum kerk op de heuvel
bron: Gelders Archief
Mathilde heeft over deze prent en omgeving een blog geschreven.
Heelsum kerk op de heuvel
1846 bron Gelders Archief.

Heelsum kerkje op de heuvelauteur onbekend, met de hand is er later bijgeschreven: Heelsum 18de eeuw.
Heelsum kerkje op de heuvel
Gezicht op Heelsum met kerk
Gezicht op Heelsum, van Johannes Tavenraat 1868, Rijksprentenkabinet Amsterdam
Heelsum Kerk op de Heuvel
schilderij van J.E.H. Akkeringa; Kerkje te Heelsum; olieverf op paneel, 13,4 x 22,1 cm;
gesigneerd r.o.; Collectie Simonis & Buunk, Ede.
Kerkje op de heuvel, Heelsum
Oude ansichtkaart waarbij de uitbouw van 1859 twee zadeldaken heeft. Het portaal lijkt meer versierd.
kerk en kasteel, Heelsum en Doorwerth
Zowel het kerkje, alsmede het kasteel Doorwerth samen op één prent. De kerk vanaf onderen, het kasteel vanaf boven. Veel artistieke vrijheid dus. Het kerkje heeft nog de witte stenen rond de ingang onder de toren. Die witte ingang komt voor op ansichten en foto's van 1900 tot 1955. Het kasteel lijkt zoals het er uitzag na de herstellingen van de WWII schade.
Heelsum landschap met kerk
Schilderij van Cornelis Kuijpers (1864 - 1932), Collectie Simonis & Buunk, Ede.
Drie gelijkende afbeeldingen van Barend Ferwerda (1880 - 1958). In 1905 vestigt Ferwerda zich met zijn aanstaande vrouw Marie A. Ferwerda in Renkum. Het huwelijk volgt snel, ook in 1905. Hij gaat wonen aan de Dorpsstraat in Renkum. In december 1905 al verkozen tot bestuurslid van „Pictura Veluvensis". Hij blijft in Renkum en later in Heelsum wonen tot aan zijn overlijden in 1958
Kerk op de heuvel Heelsum Barend Ferwerda
Prent van Barend Ferwerda (rond 1905). Het lijkenhuisje is hier goed zichtbaar
Heelsum kerk op de heuvel
Collectie Museum Veluwezoom
heelsum kerk op de heuvel
Collectie Museum Veluwezoom 0333
Heelsum kerkje op de heuvel
Heelsum kerkje op de heuvel
Ansichkaart na 1901.
Heelsum kerkje op de heuvel
Nog geen bedank"zuil" voor de burgemeester te zien, ook het gemeentehuis staat er nog niet op. Geen bomen bij Rehoboth, maar dat gebouw was destijds nog school met onderwijzerswoning.
Heelsum kerkje op de heuvel
Veel gelijkenis met de foto hiernaast. Waar ligt nu Heelsum?
Links op de voorgrond het postkantoor van Doorwerth. De grote schuur erachter is hier niet te zien. Maar wel zichtbaar op andere afbeeldingen. Het postkantoor is in 1911 vervangen door het gemeentehuis van de gemeente Doorwerth. De baron van Brakell kon na 1880 niet meer terecht op het kasteel Doorwerth, bij de erfenis kwam dat toe aan de oudste zoon van de oudste dochter die op dat moment al overleden was. In het midden de kerk en ervoor de gedenkzuil uit 1898. Rechts het in 1883 gebouwde schoolgebouw met onderwijzerswoning, kater werd dat Rehoboth.
Heelsum kerk op de heuvel
Heelsum kerkje op de heuvel
Heelsum kerk op de heuvel
Heelsum kerkje op de heuvel
De tekening is van Hennie Karsch.
Kerkje op de heuvel, Heelsum
Deze schoolkaart hangt oa. in het schoolplaten museum in Deinum. Gemaakt ongeveer rond 1886. De plaat geeft een sfeer impressie zoals het er vroeger uit zag. Vergelijk de plaat met de foto hiernaast. En met de prent van hierboven. De stuwwal op de kaart lijkt aanmerkelijk hoger dan de werkelijkheid en het water van de beek stroomt naar het noorden, in plaats van naar de Rijn in het zuiden. De Watermolen stond wel op ongeveer de aangegeven locatie ten westen van de Kerkweg in Heelsum. Deze molen was al bekend in 1602, maar komt op een kaart van 1639 al niet meer voor.

Hiernaast een advertentie opgave uit 1869 waarbij de molen de Drieskamp en molen de Kamp te huur worden aangeboden. Deze werkelijkheid verschilt niet zoveel van de schoolplaat, maar het is niet bekend of dat wat Hennie Karsch getrekend heeft overeenkomt met de werkelijkheid.

Kerk en Koninginnelaan
Vergelijk dit boerderijtje eens met het boerderijtje op de schoolplaat hierboven!
Kerkje op de heuvel Heelsum
Heelsum kerk op de heuvel
bron Museum Veluwezoom
Kerk op de heuvel Heelsum
schets van Bilders rond 1864
Kerk op de heuvel Heelsum
Heelsum kerkje op de heuvel
Willem Jan Willemsen, Gelders Archief, rond 1900
Heelsum kerkje op de heuvel
opname rond 1916
Heelsum kerkje op de heuvel
uit; In 't Geldersche Rijnland, rondom de Doorwerth;1932
Kerkje op de Heuvel, Heelsum
gelopen in 1918

De ingang onder de kerktoren heeft een periode een witte rand gehad. Op meerdere kaarten - foto's te zien. Nu nog vanaf wanneer tot wanneer.
Heelsum kerkje op de heuvel
tekst op de ansicht: Landschap achter de Kerk te Heelsum
Heelsum kerkje op de heuvel

Kerk op de heuvel Heelsum

Heelsum kerk op de heuvel

Kerkje op de heuvel Heelsum

Opname na 1883, Rehoboth, is uit dat jaar en staat er al op. De kosterswoning, tevens school is afgebrand in 1884 ??? staat hier duidelijk op.
In 1898 krijgt P.F.A.J. Baron van Brakell, de burgemeester, een ere-zuil aangeboden en die is zichtbaar. De huidige kosterswoning, voormalig gemeentehuis gaat open in 1911. De toenmalige toren van die woning zou hier waarschijnlijk wel  zichtbaar zijn geweest.
Dat er achter het postkantoor-woning een grote schuur staat, veel woningen waren eigenlijk nog boerderij. Ken niet veel anischtkaarten waar je het postkantoor van opzij ziet, Veelal zijn de foto's vanaf de Heelsumse Kerkweg gemaakt.

Heelsum kerkje op de heuvel
Kerkje op de heuvel Heelsum Kerkje op de heuvel, Heelsum

Opname http://rijksmonumenten.nl/ maart 1920
Kerk op de heuvel Heelsum
Een ets van C.M. vd Woerd (1901-1994)
Heelsum kerkje op de heuvel
bron: Historisch Museum Ede met de pastorie.
Heelsum kerkje op de Heuvel
Johannes Warnardus Bilders en Marie Bilders van Bosse; coll. Veluwezoom
We hebben het geluk dat er een verzamelaar van de werken van Xeno Münninghof in het Renkumse, woont. De heer Viellevoye. Met zijn toestemming hebben we hier enkele Münningshofs als kleine reproductie. Wilt u ze groter, dat kan, vele originelen zijn gewoon te koop. https://www.xenomunninghoff.com/collectie/
Xeno Münninkhof
Heelsum kerkje op de heuvel
De foto is gemaakt met zon en schaduw, daardoor zijn er enkele te lichte partijen.
Heelsum kerkje op de heuvel
Heelsum kerk op de heuvel
Xeno Münninghof, opname gemaakt in Museum Veluwezoom, werk van de heer Viellevoye.
Heelsum Kerkje op de heuvel
Een schilderij van Xeno Münninghof, opname gemaakt in het museum Veluwezoom.
Heelsum kerkje op de heuvel
omgezet naar zwart-wit
Heelsum Kerkje op de heuvel
Heelsum in de sneeuw, op de achtergrond het kerkje. Geschilderd door Munninghoff. Het schilderij hangt in het gemeentehuis te Oosterbeek.
Kerk op de heuvel Heelsum Kerkje op de heuvel, Heelsum

Naar een ansichtkaart rond 1900. Geheel rechts de onderwijzerswoning met Rehoboth, links daarvan de kerk, links daarvan het oude postkantoor.
Heelsum kerkje op de heuvel
Heelsum kerk op de heuvel
Heelsum kerk op de heuvel
Heelsum kerk op de heuvel
De bomen voor Rehoboth zijn iets groter dan de op de voorafgaande foto's. Een iets latere opname dus. Zo rond 1920.
Heelsum kerkje op de heuvel
zelfde opname als hiernaast, andere vormgeving.
Heelsum kerkje op de heuvel

Heelsum kerkje op de heuvel
Nog weer hogere bomen. Rehoboth is vrijwel niet meer te zien.
Heelsum kerk op de heuvel
zelfde opname, andere typografie, kaart is gelopen in 1919
Heelsum kerkje op de heuvel
Heelsum kerkje op de heuvel
Heelsum kerkje op de heuvel
L. Venema; collectie H Bik
Heelsum kerkje op de heuvel
ansichtkaart gelopen 1920, twee heggen, een voor het pad naar het kasteel en een voor het postkantoor.
Heelsum kerkje op de heuvel
Heelsum kerkje op de heuvel
Oude situatie: geheel links het kerkpad naar Kasteel Doorwerth, rechts tussen kerk en de huidige Koninginnelaan en pad met houten treden

Heelsum kerk Koninginnelaan
zelfde opname hiernaast, ingekleurd. Ansicht gelopen rond 1930
Heelsum postkantoor en kerk
.
Heelsum kerkje op de heuvel
Gerardus Klinkenberg, rond 1908, ZEIST, coll: Fam. Middelbos
Heelsum kerkje op de heuvel

Heelsum kerkje op de heuvel
Heelsum kerkje op de heuvel
Heelsum kerkje op de heuvel
Heelsum kerkje op de heuvel
plattegrond van een oudere situatie, met lijkenhuisje en zo te zien een trap naar de grafkelder bij het koor in de kerk.


Heelsum kerkje op de heuvel
Heelsum kerkje op de heuvel
Heelsum kerk op de heuvel Heelsum kerkje op de heuvel
Een van de eerste foto's met het nieuwe gemeentehuis.
Heelsum kerk op de heuvel
Heelsum kerk op de heuvel
Heelsum kerkje op de heuvel
Heelsum kekrje op de heuvel
uit: in't Geldersch Rijnland
Kerkje op de heuvel, Heelsum
Deze ansicht is gelopen in 1951.
Hiernaast dezelfde opname, andere uitgever
Heelsum kerkje op de heuvel
Heelsum Kerk op de heuvel
Ansicht, gelopen in 1961.

Heelsum kerkje op de heuvel
onbekende auteur, collectie fam. Middelbos.

deze ansicht is gedateerd maart 1920. Nog steeds de witte toegangspoort.
Heeslum kerk op de heuvel Heelsum kerk op de heuvel
ansicht boekhandel de Jong Heelsum 1938
Kerk op de heuvel Heelsum
Nog een foto uit dezelfde periode als hierboven. Een bepaalde periode heeft er een heg, hier links, op de voorgrond gestaan.
Heelsum kerkje op de heuvel
kerkje op de heuvel, ingang grafkelder
Op deze foto is de ingang naar de grafkelder nog te zien.
Heelsum kerk op de heuvel
De bomen staan dicht bij de kerk en het oude padenplan is nog zichtbaar. Tegenwoordig zie je grind op de voorgrond.
Heelsum kerkje op de heuvel
Heelsum kerkje op de heuvel
Heelsum kerkje op de heuvel
Heelsum gemeentehuis Koninginnelaan
Heelsum kerk op de heuvel
Heelsum kerk op de heuvel
rond 1940
Kerkje op de heuvel Heelsum
De ingang naar het lijkenhuisje is goed te zien
pastorie kerkje op de heuvel Heelsum
Heelsum gemeentehuis Doorwerth of pastorie
gezien vanaf de achterzijde.
gemeentehuis Doorwerth
Heelsum kerk op de heuvel Heelsum kerkje op de heuvel
Heelsum kerkje op de heuvel
Kerk in-de sneeuw door D. v.d.  Born, Heelsum; coll. mw. v.d. Born
Heelsum kerkje op de heuvel
Sieger Baukema, coll. J. Rochat
Heelsum kerkje op de Heuvel
  J.C. van der Ven (1896-1930) collectie Veluwezoom Museum
Heelsum kerk op de heuvel
Jurek Miszalski Warzawa, Polen, coll. Fam Middelbos
Heelsum kerkje op de heuvel
Voor de WWII, lijkenhuisje en toren kosterswoning nog zichtbaar
De kerk na de oorlog in 1945
kerkje op de heuvel, Heelsum
Heelsum kerkje op de heuvel
Een van de zeer weinige winter opnamen.
Heelsum kerk op de heuvel
Heelsum kerk op de heuvel
Heelsum kekrje op de heuvel
bron Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed > 315.475
Heelsum kerkje op de heuvel
bron Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed > 315.476
Heelsum kerkje op de heuvel
bron Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed > 322.904
Heelsum kerk op de heuvel
Heelsum kerk op de heuvel
gelopen 1975
Kerkje op de Heuvel, Heelsum
Goed te zien van twee zadeldaken, naar één. Opname gemaakt door  IJ.Th. Heins op 1996-12-04  bron
Heelsum kerk op de heuvel
nog een winterse opname
Heelsum kekrje op de heuvel
foto gemaakt voor Ab de Jong,  boekhandel Heelsum, coll. Fam Middelbos
Heelsum kerkje op de heuvel
rond 2005
Heelsum kerkje op de heuvel
rond 2005
Paaslicht actie
Heelsum kerkje op de heuvel
Jan Welmink; dd. 23-8-1961 coll. Adri Crum
Heelsum kerkje op de heuvel
Schans ??
Heelsum kerkje op de heuvel
Heelsum kerk op de heuvel
Heelsum kerk op de heuvel
Kerkej op de heuvel Heelsum
Heelsum kerkje op de heuvel
Heelsum kerkje op de de heuvel
Heelsum kerk op de heuvel Heelsum kerk op de heuvel
Heelsum kerk op de heuvel
Heelsum kerk op de heuvel
Heelsum kerk op de heuvel
rond 2018
Heelsum kerkje op de heuvel
Peter van der Velden 02-04-2009
Heelsum kerk op de heuvel
Heelsum kerk op de heuvel
Heelsum kerkje op de heuvel

naar een schilderij van Frits Leusink uit Heelsum, gemaakt in 2016, naar een ansichtkaart uit 1900.

Heelsum kerk op de heuvel
De auteur (in het midden) tijdens een excursie in 2016 in de kerk. Opname Evert Overeem.
Heelsum kerklje op de heuvel

Gebruikte bronnen:

eigen opnamen en foto\s uit de collectie van
Historisch Genootschap Redichem
ansichtkaarten
Geldersch Archief

Heeft u aanvullingen, verbeteringen, andere prenten, foto's: graag naar m'n mailadres:
mail Hans Braakhuis
1901-