Renkumse oorlogsslachtoffers

Inleiding en verantwoording
Hans Braakhuis

begonnen maart 2020
laatste update: oktober 2020

Op deze website probeer ik alle Renkumse burger oorlogsslachtoffers uit de periode 1940-1955 te vermelden die een binding met de gemeente Renkum hebben. Men is er geboren, heeft er gewoond, heeft er gewerkt of is er overleden.

Op 4 en 5 mei herdenken we in Nederland onze vrijheid. We danken die vrijheid aan militairen, oorlogsslachtoffers, het verzet, de binnenlandse strijdkrachten en de vele overleveraars, soms hebben overleveraars een naam: veteraan, dan zijn ze dus militair geweest. Anderen zijn gewoon verder gegaan. Mensen uit het verzet vertellen veelal niets en enkele verzetsverhalen van na de oorlog mag je met een korrel zout nemen. Overlevende oorlogsslachtoffers vertelden ook niet veel. Niets vertellen is o.a. een PTST kenmerk. Het ‘troostmeisje’ Jan Ruff-O’Herne, heeft eerst in 1992 verteld over haar oorlogservaringen. Het woord troostmeisje bestond voor 1992 niet eens.

Ook de oorlogshelden wil ik in beeld brengen. Soms overleden, soms niet. Soms heeft men een bijzondere onderscheiding ontvangen.

Het eind is nog niet in zicht, een leuke zoektocht, veel van geleerd, maar komt het ooit af? Alleen kan ik dat niet. Er verschijnen nieuwe (dag)boeken. Fouten op websites worden verwijdert en nieuwe namen worden genoemd. Onderaan deze pagina een lijst met de meest gebruikte websites en boeken.

Of de namen die nu gevonden zijn allemaal kloppen, waarschijnlijk niet. Een ieder maakt fouten en zelf ben ik er ook goed in. Daardoor herken ik soms twijfelachtige gegevens bij anderen. Een van de redenen dat deze namenlijst groter is, dan bij anderen, is de definitie.

Hulp gevraagd.

 
Als u me wilt helpen met het nakijken van de vele namen in m'n database, graag!
Zo zoek ik bijvoorbeeld alle namen van de slachtoffers van het bombardement op Wolfheze op 17 september 1944. Dat zouden er 87 zijn, uiteindelijk liggen er vermoedelijk 96 begraven.

Zo zoek ik de namen van de personen die het het Oosterbeekse verzamelgraf op de begraafplaats Zuid zijn begraven. Of er worden herdacht.

Zo zoek ik de namen van de erkende OGS graven op de Renkumse begraafplaatsen. Velen zijn nu wel bekend, maar m'n overzicht zal vast niet compleet zijn.

Slachtoffers in het Nederlands IndiŽ. Ken er zo 37, maar of het klopt?

Wilt u helpen, in het corona tijdperk kan er veel via de mail:
 

De zoektocht

M'n zoektocht begon in 2017. Had al een paar keer de plaquette met Joodse namen op de toren van het gemeentehuis in Oosterbeek gezien, en me afgevraagd, waar komen die namen vandaan?
Ben zelf eens gaan zoeken, het boek van Steenbergen gevonden en kwam al snel tot de conclusie dat er meer personen waren die misschien vermeld hadden moeten worden. In 2017 en daarna is het veel makkelijker dan voor diegenen die rond 2000 onderzoek deden. In 2017 was de site van de Oorlogsgraven Stichting, m'n belangrijkste bron. De website Oorlogslevens.nl die eerst in het voorkaar van 2020 begon, is uitgebreider.

In 2018 had de gemeente Renkum geld beschikbaar voor de viering van 75 jaar Airborne, samen met de andere Airborne gemeenten Ede, Arnhem en Driel. Het leek dat er geld (oa van de provincie Gelderland) genoeg was. De gemeente hield een informatie-avond. In de krant stond: "Ben jij actief als ondernemer, vereniging, stichting of initiatiefnemer tijdens de Airborne herdenkingen? Of heb je een initiatief voor de 75e Airborne aankomend jaar? Dan nodigt de gemeente Renkum je op maandag 29 oktober van harte uit voor de bijeenkomst ’75 jaar Airborne’ in het gemeentehuis in Oosterbeek. Tijdens deze bijeenkomst gaan zij graag in gesprek over de invulling van deze jubileumeditie". bron. Daar m'n idee van een een digitaal monument (deze website) aangeleverd. M'n vraag was breed, kan er iemand helpen, zijn er gemeentelijk bronnen, dekking van m'n kosten. Twee weken later was er een vervolg. De gemeente zou noemen met welke projecten men verder zou gaan. Helaas de betrokken ambtenaar was m'n project vergeten. M'n zoektocht heeft  kennelijk niks te maken met de gebeurtenissen in onze regio van 17 tot 26 september 1944. Bij alle voorstellen werd het project "Horsa" toen niet genoemd.
Ook een contact in 2018 met de directeur van het Airbornemuseum gaf geen resultaat. Er is geen namenlijst met 1000 burgerslachtoffers:
bron: Airborne Museum Oosterbeek
een 2018 tv-spot van het Airbornemuseum op Omroep Gelderland.

Het Airbornemuseum richt zich op de Airborne in Arnhem, Driel, Ede en Renkum. Geen tijd, geen personeel, voor m'n onderzoek dus. Niet genoemd, de activiteiten van de Vriendenkring, daar kom ik eerst  medio 2020 achter.

Uit de Hoog en Laag van 07-02-1941 en de Oosterbeeksche Courant van 08-02-1941: Raadsvergadering 6 februari 1941. Burgemeester stelt voor namen van medeburgers, die gevallen zijn ten gevolge van oorlogshandelingen als soldaat of burger, op te nemen in de notulen van de raadsvergaderingen.

Uit de Renkumse Koerier, september 1945: "Het bevolkingsregister is volledig vernietigd en wordt opnieuw opgezet door een huis-aan-huis controle met invulling van daartoe dienende formulieren".
Wanneer is men een oorlogsslachtoffer?

Oorlogsgraven Stichting

Oorlogsslachtoffers zijn volgens de Oorlogsgraven Stichting definitie burgers en militairen die in de strijd met de vijand of door hun handelingen of houding tegenover de vijand het leven hebben verloren. Ook mensen die tijdens de door de vijand opgelegde internering of vervolging overleden zijn, rekenen zij daartoe.

Een andere definitie: Oorlogsgetroffenen: iemand die gedood is, gewond is geraakt of schade heeft geleden door een oorlog.
Bij Oorlogslevens.nl heeft men geen eigen definitie. (Je zoekbewerking - definitie site:https://www.oorlogslevens.nl - heeft geen overeenkomstige documenten opgeleverd.) Oorlogslevens volgt veel andere bronnen, en vandaar dat er meerdere overleveraars, oorlogsgetroffenen genoemd worden

Een nette definitie van oorlogsslachtoffers komt van het Rode Kruis; Men heeft het dan over de provincie Gelderland waar het Rode Kruis 300.000 van de 900.000 inwoners aanmerkt als oorlogsslachtoffer. Ze hebben niet meer dan de kleren die ze dragen. 
Een oorlogsgraf.

Oorlogsgraven met een de bekende Oorlogs Gravenstichting (OGS) grafsteen, zijn gemakkelijk herkenbaar. Een graf met een witte, aan de bovenkant ronde steen met het opschrift “Koninkrijk der Nederlanden”. Als er een erkend OGS oorlogsgraf op een begraafplaats is, dan hangt er een OGS bordje bij de ingang. De oudere bordjes waren donkergroen. Loop je over de begraafplaats Onder de Bomen in Renkum, waar zo’n bordje hangt, dan blijf je zoeken naar de bekende Oorlogs Gravenstichting (OGS) grafsteen. Alleen het graf van Bram Streefland is een door de OGS erkend oorlogsgraf. De graven van: Anna Maria Frederika Bosveld, Jacob Gerrit van Harte, Karel Koenraad, Diderik Willemsen, Jan Hendrik Willemsen en Jan Willem Hendriks zijn volgens mij ook aan te merken als zijnde oorlogsslachtoffer. Maar hebben een gewone particuliere grafsteen. Van Harte en Willemsen worden wel genoemd op de website van Market Garden. Van Harte staat ook vermeld op een plaquette op het terrein van Smurfit Kappa Parenco. Allen, behalve Hendriks worden genoemd op de site van MarketGarden.com.

Bij een OGS erkend oorlogsslachtoffer, heeft de familie bij de OGS de keuze: Het ereveld Loenen of de begraafplaats van de familie. Een “Koninkrijk der Nederlanden”, of een particuliere steen. Als een particulier graf geruimd wordt, heeft de familie opnieuw de keuze om de restanten over te laten brengen naar Loenen. Worden graven van particulier begraven oorlogsslachtoffers beschermd? Op een begraafplaats is aan niets te zien dat de begravene een oorlogsslachtoffer zou kunnen zijn, tenzij het om de bekende OGS steen gaat.

De gemeente Renkum heeft in het verleden besloten dat er "kostenloze graven" komen voor verzetsstrijders, uit de periode 1946-1957. N.B. Bedoeld zijn Abraham Streefland, Evert Hendrik Jan Boven en 'kapitein' George Hendrik Van der Ploeg. bron.

Nederlandse Oorlogsgraven Stichting
De grafsteen op een Rijksgraf van de Nederlandse Oorlogsgravenstichting (OGS) is heel herkenbaar
In de overzichten worden ook Joden genoemd. Wie is er nu Jood? Met onze vrijheid van godsdienst mag een ieder zelf bepalen tot welke godsdienst men zich rekent. Omdat de meeste namen voorkomen in een andere bron, is het duidelijk dat de namen aldaar tot de "joden" gerekent worden. Een kenmerk is dat allen slachtoffer zijn van de "EndlŲsung" van de Duitse Nazi's. Holocaust slachtoffers dus. Die term past niet goed. Want ook Roma, Sinti, Jehovagetuigen en anderen vielen onder de Holocaust. In de gemeente Renkum wonen al generaties lang verschillende joden. Denk daarbij aan de families Manasse, Cohen, van Gelderen en Sternfeld. In de jaren na 1930 komen er joden wonen die Duitsland verlaten. En vanaf 1940 zien we de joodse onderduikers, die vluchten uit met name het westen van ons land. Bij enkele personen wordt ook het gezin genoemd, zodat te zien is wat de SHOAH teweeg gebracht heeft.
Met dank aan:

Betty de Roder en Eduard Schoevaars van de Stichting voor Heemkunde in de Gemeente Renkum, Wageningen 1940-1945 en de Stichting Joods Erfgoed Wageningen, voor hun teksten uit mei 2011.
Stichting Herdenkingsstenen Amersfoort
Hans AriŽns
Gert van Exel
fam. Janse - Hekman
C.G.T. Smeenk
Oosterbeekse IJsvereniging.
Bronnen

Google ‘oorlogsvermisten’, 'oorlogsdoden', 'oorlogsslachtoffer',

Boek: Gesneuvelde waarheid, Wim van Zanten, 2017.

Boek: 3 monumenten, nou en… , Peter Maassen, 2018

Boek: Vlucht uit Renkum, J.P. van de Vooren, 2017

Boeken: Blik omhoog, 4 delen, Cor Janse 1996 - 1999

Boek: Zes dorpen in oorlog en verzet, H. Erkens e.v.a, 1983.

Boek: Soms moet een mens kleur bekennen, Johan Snoek, 1992

Boek: Zwevend naar de dood, Th, Peelen / A.L.J. van Vliet; 1977 (herziene druk)

Boek:  Een eerlijcke plaets, Ton Steenbergen, 2002

Boek: Jewish casualties at the Arnhem-Oosterbeek War Cemetary, September 1944-April 1945 van Philip Reinders, 2019

Boek: Huize Mooi-Land in herfst en winter '44-'45 'Lager Scharnhorst Id', van H.J. Leoux, uit1984

Boek Vergeten is ballingschap, gedenken verlossing: gedenkboek Oosterbeekse oorlogsslachtoffers, 17 september - 1 november 1944, door Ron Wenting en Roland de Kwant, 2016, Vereniging Vrienden van het Airborne Museum, Oosterbeek.

Overlijdensakten Gemeente Renkum. Het boek uit 1948 is geheel nagekeken, doch er zijn er zoveel meer. Al in 1945, op de Bilderberg, begint een ambtenaar met deze klus. En dat gaat door tot minstens 1955. Nog te doen 1945, 1946 1947, 1948,
Het boek met de overlijdensakten in 1945 begint eerst op 19 oktober 1945 met akte nummer 208. Er was geen gemeentehuis meer er was geen bevolkingsadminustratie meer. Bij de noodlokatie voor het gemeentehuis, Hotel de Bilderberg, was voordien het dak te lek om te kunnen schrijven. Er worden 416 namen in het boek uit 1945 genoemd. En waarschijnlijk allemaal minstens oorlogsgetroffene. Met als laatste akte 481 zijn alleen al op de eerste dag van het begin der werkzaamheden, door ťťn ambtenaar 210 overlijdensakten gemaakt. Waarom begint men met akte nr 208?

Over de Renkumse begraafplaatsen is hier een overzicht.
In de samenvattingen die de St. Heemkunde Renkum (de biografie Leloux) heeft gemaakt van de lokale kranten, wordt in dit document de term OORLOGSSLACHTOFFER, 118 keer gebruikt. Meer dan de helft van deze namen, waren daarvoor nog niet bij mij bekend. in de teksten herkenbaar door de tekst: "Wordt als oorlogsslachtoffer genoemd in de Renkumse Koerier of de Hoog en Laag".

Gebruikte websites:

4 en 5 mei.nl.
Airborne memories.
Burgerslachtoffers Oosterbeek 1944
dodenakkers
Erelijst NIOD
gemeentearchief.barneveld.nl
Indie in oorlog
Holocaust Namenmonument
Joods Erfgoed Wageningen
Joods Monument Arnhem
joodsmonument.nl
Lijst van Gevallenen
Market Garden burgerslachtoffers
  Mauthausen namenlijst
Oorlogsdoden Nijmegen
Oorlogsgraven stichting
Oorlogslevens
Open Arch
Overige burgerslachtoffers
Persoonsbewijzen
POINTER vastgoed boeken Duitse bezetter
Stichting voor Heemkunde in de Gemeente Renkum
Stichting Oktober 44
TracesOfWar.nl
Wageningen 1940-1945.nl
WereldOorlog2.com van Teun Heijstek
WO 2 slachtoffers
www.lo-lkp.nl
www.warcemeteries.nl
Yad Vasem

Personen die in Nederlands Oost IndiŽ hun roots hebben, zijn herkenbaar aan de letters NOI in de tekst. Onduidelijk blijft of personen omgekomen in bijvoorbeeld Birma, Thailland, e.d. NOI in hun roots hebben.

Veel personen worden genoemd op de website van Burger Slachtoffers Oosterbeek. Is men overleden in Oosterbeek dan is dat herkenbaar aan de letters BSO. Is men elders overleden dan is dat herkenbaar aan de letters BSOO (burger slachtoffers Oosterbeek overige)

Joden zijn niet als zodanig herkenbaar. Duitsers hebben personen opgepakt die volgens eigen zeggen geen Jood waren. Ook andere doelgroepen vielen onder de SHOAH.