Renkumse oorlogsslachtoffers

Inleiding en verantwoording
Hans Braakhuis

begonnen maart 2020
laatste update: januari 2021 

Op deze website probeer ik alle Renkumse burger oorlogsslachtoffers uit de periode 1940-1955 te vermelden die een binding met de gemeente Renkum hebben. Men is er geboren, heeft er gewoond, heeft er gewerkt of is er overleden.

Op 4 en 5 mei herdenken we in Nederland onze vrijheid. We danken die vrijheid aan militairen, oorlogsslachtoffers, het verzet, de binnenlandse strijdkrachten en de vele overleveraars, soms hebben overleveraars een naam: veteraan, dan zijn ze dus militair geweest. Anderen zijn gewoon verder gegaan. Mensen uit het verzet vertellen veelal niets en enkele verzetsverhalen van na de oorlog mag je met een korrel zout nemen. Overlevende oorlogsslachtoffers, oorlogsgetroffenen vertelden ook niet veel. Niets vertellen is o.a. een PTST kenmerk. Het ‘troostmeisje’ Jan Ruff-O’Herne, heeft eerst in 1992 verteld over haar oorlogservaringen. Het woord troostmeisje bestond voor 1992 niet eens.

Ook de oorlogshelden wil ik in beeld brengen. Soms overleden, soms niet. Soms heeft men een bijzondere onderscheiding ontvangen.

Het eind is nog niet in zicht, een leuke zoektocht, veel van geleerd, maar komt het ooit af? Er verschijnen nieuwe (dag)boeken. Fouten op websites worden verwijderd en nieuwe namen worden genoemd. Onderaan deze pagina een lijst met de gebruikte websites en boeken. Probeer veelal alle gevonden links en boeken bij een ieder te vermelden. Dat werk is nog lang niet klaar. Helaas www websites verdwijnen of een firewall heeft er problemen mee.

Of de namen die nu gevonden zijn allemaal kloppen, waarschijnlijk niet. Een ieder maakt fouten en zelf ben ik er ook goed in. Daardoor herken ik soms twijfelachtige gegevens bij anderen. Een van de redenen dat deze namenlijst groter is, dan bij anderen, is de definitie.

Hulp gevraagd.

 
Als u me wilt helpen met het nakijken van de vele namen in m'n database, graag!
Zo zoek ik bijvoorbeeld alle namen van de slachtoffers van het bombardement op Wolfheze op 17 september 1944. Dat zouden er 87 zijn, uiteindelijk liggen er vermoedelijk 96 begraven.

Zo zoek ik de namen van de personen die in het Oosterbeekse verzamelgraf op de begraafplaats Zuid zijn begraven. Of er worden herdacht.

Zo zoek ik de namen van de erkende OGS graven op de Renkumse begraafplaatsen. Velen zijn nu wel bekend, maar m'n overzicht zal vast niet compleet zijn.

Slachtoffers in het Nederlands IndiŽ. Ken er zo 37, maar of het klopt?

Wilt u helpen, in het corona tijdperk kan er veel via de mail:
 

De zoektocht 1
M'n zoektocht begon in 2017. Had al een paar keer de plaquette met Joodse namen op de toren van het gemeentehuis in Oosterbeek gezien, en me afgevraagd, waar komen die namen vandaan? Ben zelf eens gaan zoeken, het boek van Steenbergen gevonden en kwam al snel tot de conclusie dat er meer personen waren die misschien vermeld hadden moeten worden. Steenbergen kon gebruik maken van het archief van de Joodse gemeente in Wageningen. Joden uit Renkum gingen in Wageningen naar de synagoge en worden daarom in het boek van Steebergen genoemd. Maar niet alle joden uit Renkum waren kerkelijk en bezochten de synagoge. En de joden uit Oosterbeek gingen eventueel naar de synagoge in Arnhem. Ook zij worden dus niet genoemd in het boek van Steenbergen.

plaquette gemeentehuis Oosterbeek
Lees hier meer over het ontstaan van deze plaquette
Ton Steenbergen

Het boek van Ton Steenbergen: Een eerlijcke plaets. ISBN 9789090163864 uit 2002.
De zoektocht 2
Het opzoeken van Joodse namen was met behulp van het boek van Steenbergen goed te doen. En daarna bleek de website Wageningen 1940 - 1945 ook heel handig. Ook daar worden personen uit Renkum genoemd.
Eens contact gezocht, koffie gedronken en sindsdien wisselen we informatie uit.
De zoektocht 3
De website van de Oorlogsgraven Stichting is gemakkelijk te doorzoeken. In 2017 achterhaal ik 170 verschillende namen, door te zoeken op de Renkumse dorpen. Dan krijg je in de gaten dat men bij de oorlogsgraven Stichting niet stil zit en tot begin 2020 was het aantal al opgelopen tot 219. Tegenwoordig kun je ook exact zoeken bij de OGS. In 2017 zag je dus ook personen waarvan de achtenaam wel op bv. Heelsum lijkt maar daar nooit gewoond hebben. Met andere bronnen had ik medio 2019 een excellijst met 385 namen.
Verbaasde me dat er in deze Market Garden / Airborne gemeente kennelijk geen aandacht is voor burgerslachtoffers. De zoektocht begint met deze website in maart 2020. Wat u ziet is m'n huiswerk. Het is nog niet klaar.

In het begin van 2020 verschijnt de website Oorlogslevens.nl. Zij zijn niet zelf actief, maar gebruiken databases van andere websites. Het aantal groeide naar 550 in begin 2020.
De zoektocht 4
In 2018 had de gemeente Renkum geld beschikbaar voor de viering van 75 jaar Airborne, samen met de andere Airborne gemeenten Ede, Arnhem en Driel. Het leek dat er geld (oa van de provincie Gelderland) genoeg was. De gemeente hield een informatie-avond. In de krant stond: "Ben jij actief als ondernemer, vereniging, stichting of initiatiefnemer tijdens de Airborne herdenkingen? Of heb je een initiatief voor de 75e Airborne aankomend jaar? Dan nodigt de gemeente Renkum je op maandag 29 oktober van harte uit voor de bijeenkomst ’75 jaar Airborne’ in het gemeentehuis in Oosterbeek. Tijdens deze bijeenkomst gaan zij graag in gesprek over de invulling van deze jubileumeditie". bron.
Daar m'n idee van een een digitaal monument (deze website) aangeleverd. M'n vraag was breed, kan er iemand helpen, zijn er gemeentelijk bronnen, dekking van m'n kosten. Twee weken later was er een vervolg. De gemeente zou noemen met welke projecten men verder zou gaan. Helaas de betrokken ambtenaar was m'n project vergeten. Andere bronnen werden door de gemeente niet genoemd. M'n zoektocht heeft kennelijk niks te maken met de gebeurtenissen in onze regio van 17 tot 26 september 1944.

Bij alle voorstellen werd het project "Horsa" toen niet genoemd.
De zoektocht 5
Ook een contact in 2018 met de directeur van het Airbornemuseum gaf geen resultaat. Er is geen namenlijst met 1000 burgerslachtoffers:
bron: Airborne Museum Oosterbeek
een 2018 tv-spot van het Airbornemuseum op Omroep Gelderland.

Het Airbornemuseum richt zich op de Airborne in Arnhem, Driel, Ede en Renkum. Geen tijd, geen personeel, voor m'n onderzoek dus. Niet genoemd, de activiteiten van de Vriendenkring, daar kom ik eerst  medio 2020 achter.
De zoektocht 6
Via een vriend kom ik in de zomer van 2020 het boek: Vergeten is ballingschap, gedenken verlossing: van  Ron Wenting en Roland de Kwant, tegen. Naast het boek is er ook een website en de namen van die website maakten dat ik ongeveer 70 namen aan dit overzicht kon toevoegen. De auteurs hebben ook gebruik gemaakt van de overlijdensakten, en volgens mij is dat nog een schijnbaar onuitputtelijke bron.
In de winter van 2020 kom ik nog een boek tegen: Huize Mooi-Land, van rusthuis tot NSDAP lager 1940-1945, geschreven door R. Wenting & R. de Kwant. Uitgegeven in 2015. Het boek stond wel in m'n boekenoverzicht, maar al die boeken heb ik nog niet gelezen. En ik heb al die boeken ook niet zelf.

Ook in dit boek weer namen die ik nog niet kende.
De zoektocht 7
Ben geboren in 1949 en heb zelf nog nooit een oorlog mee gemaakt. Hoop dat dat zo blijft. Ben niet geboren in de gemeente Renkum en wist dus eigenlijk van niks. In 1967 vond ik nog restanten van een zweefvliegtuig op de Ginkelse heide in Ede. En op een zaterdagmiddag in 1972 lopen er opeens honderden personen langs mijn tuin in Wolfheze. Dat was een eerste kennismaking met de Airborne wandeltocht. Het duurt nog jaren voordat ik in de gaten krijg dat op die zatermiddag de winkels in Renkum gesloten zijn. Heb dus een paar keer voor een dichte deur gestaan.


Alle hier genoemde namen komen dus uit andere bronnen. En vandaar al die citaten en verwijzingen naar bronnen en links.

Als ik ga zoeken op het www of in boeken dan kom ik elke keer weer nieuwe bronnen tegen. De meesten worden onderaan op deze pagina genoemd.
De zoektocht 8
Goed of fout.  Door te kiezen voor een brede doelgroep, gaat het niet alleen maar over personen die ‘goed’ waren geweest in de oorlog, maar ook over mensen, waarvan in de volksmond wordt gezegd dat zij ‘fout’ waren. In de tekst is dat terug te vinden.
Hoe schrijf je een naam. Bij het zoeken kom je vaak de meisjesnaam van een gehuwde vrouw tegen. Dan probeer ik de familie naam te laten volgen door - meisjesnaam. Een naam wordt genoteerd als Naam, Voornamen (roepnaam), geboortedatum, geboorteplaats - overlijdensdatum, overlijdensplaats. De data zijn op verschillende manieren genoteerd. Ben begonnen met Excel, en wat een ellende geeft dat. Een andere noteringvoor data in de 19de of de 20ste eeuw, een getal in plaats van een datum, enz.
Wanneer is men een oorlogsslachtoffer?

Oorlogsgraven Stichting

Oorlogsslachtoffers zijn volgens de Oorlogsgraven Stichting definitie burgers en militairen die in de strijd met de vijand of door hun handelingen of houding tegenover de vijand het leven hebben verloren. Ook mensen die tijdens de door de vijand opgelegde internering of vervolging overleden zijn, rekenen zij daartoe.

Een andere definitie: Oorlogsgetroffenen: iemand die gedood is, gewond is geraakt of schade heeft geleden door een oorlog.
Bij Oorlogslevens.nl heeft men geen eigen definitie. (Je zoekbewerking - definitie site:https://www.oorlogslevens.nl - heeft geen overeenkomstige documenten opgeleverd.) Oorlogslevens volgt veel andere bronnen, en vandaar dat er meerdere overleveraars, oorlogsgetroffenen genoemd worden

Een nette definitie van oorlogsslachtoffers komt van het Rode Kruis. Men heeft het dan over de provincie Gelderland waar het Rode Kruis 300.000 van de 900.000 inwoners aanmerkt als oorlogsslachtoffer. "Ze hebben niet meer dan de kleren die ze dragen"
Definitie oorlogsslachtoffers.

Getracht wordt alle Renkumers te noemen die slachtoffer zijn van de Tweede Wereldoorlog of de acties in Nederlands Oost IndiŽ. De doelgroep is breed. Personen die in een Renkums dorp zijn geboren, zijn overleden, er al of niet tijdelijk woonden. Er zijn begraven. En dan zijn er nog personen die hier niet woonden maar wel werkten. Komen de gegevens uit een Renkumse geboorteakte, dan wordt aldaar alleen Renkum genoemd en kan het dus elk dorp zijn.

Veel zoekwerk is gedaan met behulp van het www. De locatie op het www van de gevonden tekst is middels een link weer gegeven. Helaas, links veranderen veel, of verdwijnen weer. Uiteindelijk staat er achter elke naam minstens ťťn link van bijvoorbeeld de Oorlogsgraven Stichting, Joods Monument of een andere plek op het www of een boek, Renkumse Koerier, de Hoog en Laag of een andere krant, waar de naam van de betroffene bevestigd wordt.

Ook oorlogsgetroffenen worden genoemd. Niet direct overleden, maar wel gevangen gezeten in Vught, Amersfoort, Westerbork, Oranjehotel Scheveningen.
Een oorlogsgraf.

Oorlogsgraven met een de bekende Oorlogs Gravenstichting (OGS) grafsteen, zijn gemakkelijk herkenbaar. Een graf met een witte, aan de bovenkant ronde steen met het opschrift “Koninkrijk der Nederlanden”. Als er een erkend OGS oorlogsgraf op een begraafplaats is, dan hangt er een OGS bordje bij de ingang. De oudere bordjes waren donkergroen. Loop je over de begraafplaats Onder de Bomen in Renkum, waar zo’n bordje hangt, dan blijf je zoeken naar de bekende Oorlogs Gravenstichting (OGS) grafsteen. Alleen het graf van Bram Streefland is een door de OGS erkend oorlogsgraf. De graven van: Anna Maria Frederika Bosveld, Jacob Gerrit van Harte, Karel Koenraad, Diderik Willemsen, Jan Hendrik Willemsen en Jan Willem Hendriks zijn volgens mij ook aan te merken als zijnde oorlogsslachtoffer. Maar hebben een gewone particuliere grafsteen. Van Harte en Willemsen worden wel genoemd op de website van Market Garden. Van Harte staat ook vermeld op een plaquette op het terrein van Smurfit Kappa Parenco. Allen, behalve Hendriks worden genoemd op de site van MarketGarden.com.

Bij een OGS erkend oorlogsslachtoffer, heeft de familie bij de OGS de keuze: Het ereveld Loenen of de begraafplaats van de familie. Een “Koninkrijk der Nederlanden”, of een particuliere steen. Als een particulier graf geruimd wordt, heeft de familie opnieuw de keuze om de restanten over te laten brengen naar Loenen. Worden graven van particulier begraven oorlogsslachtoffers beschermd? Op een begraafplaats is aan niets te zien dat de begravene een oorlogsslachtoffer zou kunnen zijn, tenzij het om de bekende OGS steen gaat.

De gemeente Renkum heeft in het verleden besloten dat er "kostenloze graven" komen voor verzetsstrijders, uit de periode 1946-1957. N.B. Bedoeld zijn Abraham Streefland, Evert Hendrik Jan Boven en 'kapitein' George Hendrik Van der Ploeg. bron.

Nederlandse Oorlogsgraven Stichting
De grafsteen op een Rijksgraf van de Nederlandse Oorlogsgravenstichting (OGS) is heel herkenbaar
In de overzichten worden wel Joden genoemd doch niet als groep. Wie is er nu Jood? Met onze vrijheid van godsdienst mag een ieder zelf bepalen tot welke godsdienst men zich rekent. Omdat de meeste namen voorkomen in een andere bron, is het duidelijk dat de namen aldaar tot de "joden" gerekend worden. Een kenmerk is dat allen slachtoffer zijn van de "EndlŲsung" van de Duitse Nazi's. Holocaust slachtoffers dus. Die term past niet goed. Want ook Roma, Sinti, Jehova getuigen en anderen vielen onder de Holocaust. In de gemeente Renkum wonen in 1940 al generaties lang, verschillende joden. Denk daarbij aan de families Manasse, Cohen, van Gelderen en Sternfeld. In de jaren na 1930 komen er joden wonen die Duitsland verlaten. En vanaf 1940 zien we de joodse onderduikers, die vluchten uit met name het westen van ons land. Bij enkele personen wordt ook het gezin genoemd, zodat te zien is wat de SHOAH teweeggebracht heeft.
Uit de Hoog en Laag van 07-02-1941 en de Oosterbeeksche Courant van 08-02-1941: Raadsvergadering 6 februari 1941. Burgemeester stelt voor namen van medeburgers, die gevallen zijn ten gevolge van oorlogshandelingen als soldaat of burger, op te nemen in de notulen van de raadsvergaderingen.
Uit de Renkumse Koerier, september 1945: "Het bevolkingsregister is volledig vernietigd en wordt opnieuw opgezet door een huis-aan-huis controle met invulling van daartoe dienende formulieren".
Met dank aan:

Betty de Roder en Eduard Schoevaars van de Stichting voor Heemkunde in de Gemeente Renkum, Wageningen 1940-1945 en de Stichting Joods Erfgoed Wageningen, voor hun teksten uit mei 2011.

De webmaster van Market Garden, vwb de oorlogsslachtoffers. De door deze website genoemde slachtoffersslachtoffers zijn gevallen in de Airborne periode en hun gegevens zijn gebaseerd op data van het Rode Kruis. Market Garden burgerslachtoffers
Stichting Herdenkingsstenen Amersfoort

Hans AriŽns, een oud Oosterbeker die zich inspant om voor gefusilleerde Renkumers een klein monument op te richten op of nabij de plek waar de moord heeft plaats gevonden.
video Hans AriŽns op RTV
video Hans AriŽns Omroep Gelderland

Gert van Exel

fam. Janse - Hekman

C.G.T. Smeenk

Oosterbeekse IJsvereniging.
Bronnen

Google zoektermen ‘oorlogsvermisten’, 'oorlogsdoden', 'oorlogsslachtoffer'.

Boek: Gesneuvelde waarheid, Wim van Zanten, 2017.

Boek: 3 monumenten, nou en… , Peter Maassen, 2018

Boek: Vlucht uit Renkum, J.P. van de Vooren, 2017

Boeken: Blik omhoog, 4 delen, Cor Janse 1996 - 1999.

Boek: Zes dorpen in oorlog en verzet, H. Erkens e.v.a, 1983.

Boek: Soms moet een mens kleur bekennen, Johan Snoek, 1992.

Boek: Zwevend naar de dood, Th, Peelen / A.L.J. van Vliet; 1977 (herziene druk).

Boek:  Een eerlijcke plaets, Ton Steenbergen, 2002.

Boek: Jewish casualties at the Arnhem-Oosterbeek War Cemetary, September 1944-April 1945 van Philip Reinders, 2019.

Boek: Huize Mooi-Land in herfst en winter '44-'45 'Lager Scharnhorst Id', van H.J. Leloux, uit 1984.

Boek: Vergeten is ballingschap, gedenken verlossing: gedenkboek Oosterbeekse oorlogsslachtoffers, 17 september - 1 november 1944, door Ron Wenting en Roland de Kwant, 2016, Vereniging Vrienden van het Airborne Museum, Oosterbeek.

Overlijdensakten Gemeente Renkum. Er was geen gemeentehuis meer, er was geen bevolkingsadministratie meer. Bij de noodlokatie voor het gemeentehuis, Hotel de Bilderberg, was voordien het dak te lek om te kunnen schrijven. Eerst op 19 oktober 1945  begint een ambtenaar met de klus om van alle in de oorlogsperiode overleden Renkumers een overlijdensakte te maken. Men begint in een nieuw boek met akte 208! Met als laatste akte 481 zijn alleen al op de eerste dag, door ťťn ambtenaar 210 overlijdensakten gemaakt. Er worden in totaal 416 namen in het boek uit 1945 genoemd. Tot 1955 zijn er  achteraf overlijdensakten gemaakte van in de oorlogsperiode overleden Renkumers.   Waarom begint men met akte nr 208?
Nog te doen 1940, 1945, 1946 1947, 1948.

Over de Renkumse begraafplaatsen is hier een overzicht.

Personen die in Nederlands Oost IndiŽ hun roots hebben, zijn herkenbaar aan de letters NOI in de tekst. Onduidelijk blijft of personen omgekomen in bijvoorbeeld Birma, Thailland, e.d. NOI in hun roots hebben.

Personen genoemd op de website van Burger Slachtoffers Oosterbeek. Is men overleden in Oosterbeek dan is dat herkenbaar aan de letters BSO. Is men elders overleden dan is dat herkenbaar aan de letters BSOO (burger slachtoffers Oosterbeek overige). In januari 2021 werken de linken niet meer.

Helaas, heb keurig steeds een link geplaatst bij personen, gevonden bij de Arolson Archives, helaas werkt de link niet altijd goed.

Personen die worden genoemd op de site van de Oorlogsgraven stichting hebben een persoonlijke link.

In de samenvattingen die de St. Heemkunde Renkum (de biografie Leloux) heeft gemaakt van de lokale kranten, wordt in dit document de term OORLOGSSLACHTOFFER, 118 keer gebruikt. Meer dan de helft van deze namen, waren daarvoor nog niet bij mij bekend. in de teksten herkenbaar door de tekst: "Wordt als oorlogsslachtoffer genoemd in de Renkumse Koerier of de Hoog en Laag".

Gebruikte websites:

4 en 5 mei.nl.
Airborne memories.
Burgerslachtoffers Oosterbeek 1944.
dodenakkers.
Erelijst NIOD
gemeentearchief.barneveld.nl
Indie in oorlog
Holocaust Namenmonument
Joods Erfgoed Wageningen
Joods Monument Arnhem
joodsmonument.nl
Lijst van Gevallenen
Market Garden burgerslachtoffers (Bram van Gent - Adries Hoekstra)
  Mauthausen namenlijst
oorlogsbronnen
Oorlogsdoden Nijmegen
Oorlogsgraven stichting
Oorlogslevens
Oosterbeekse burgerslachtoffers
Open Arch
Persoonsbewijzen
POINTER vastgoed boeken Duitse bezetter
Stichting voor Heemkunde in de Gemeente Renkum
Stichting Oktober 44
Traces Of War.nl
Wageningen 1940-1945.nl
WereldOorlog2.com van Teun Heijstek
WO 2 slachtoffers
www.lo-lkp.nl
www.warcemeteries.nl
www.zerken.nl
Yad Vasem


GA 3092 Gemeentewerken Renkum 1956-1988, Onderhoud oorlogsgraven, 1956-1988. 489-2 1956-1980 en 756-1 1981-1988.
Kennelijke fouten, onduidelijkheden, misverstanden.

Een ieder maakt fouten, of gebruikt foute bronnen. Daar waar ik misverstanden tegen kom zal ik die in een rode tekst laten zien.

Met enkele beheerders van websites heb ik contact, zodat ik op eventuele fouten kan attenderen, kan corresponderen. Dat ga ik uiteindelijk met alle beheerders van actieve websites doen voor zover mogelijk, doch nu (2021) nog niet. Er zijn nog te veel bronnen die ik wil gebruiken.
Opmerkingen, aanvullingen, mail: