Hemelse Berg Oosterbeek
Hans Braakhuis
juli 2021
De Hemelse Berg. Hemelse Berg 1 te Oosterbeek.

Er zijn meerdere gebouwen geweest met de naam Hemelse Berg

In de 16e en 17e is de Hemelse Berg nog een onderdeel van het buiten ter Aa. Dit buiten is dan eigendom van Hendrik Bentinck (overleden 1502), daarna vererft het buiten aan Alexander Bentinck en nog weer later naar Steven Bentinck en zijn zoon Johan Bentinck tot ter Aa.

Uit deze tijd stamt ook de diepe sprengkop "De Hel" op de Oorsprong. Het weinige water ervan voedt een vijver (de eendjesvijver) achter de tuinmanswoning Mariahoeve. Het eerste huis de Hemelse Berg zou gebouwd zijn in 1724 (H. Blink, Wandelingen door oud en nieuw Nederland 1905) Elders wordt het jaartal 1785 voor de bouw genoemd)

In 1758 wordt een herenhuis gebouwd. Elders wordt voor de omvorming naar buitenplaats het jaartal 1741 genoemd.

De erfgenamen van Geertruida van Brakell, douairière van jhr. Jacob Kreynck tot de Beele c.s. verkopen in 1728 de volgende percelen te Oosterbeek aan Bartholomeus van der Hoop: den Havercamp, het Meulencampjen, het Wyercamp, het Langestuck, den Mosterthof, den Steenberg, den Heekamp, een uiterweerdsweide, een hegge hout (“heggeholt”) of district, genaamd den Hemelschen Berg, hegge die Leemcuil, en hegge den Deelacker.

Na het overlijden van Bartholomeus wordt rond 1735 door Abraham van der Hoop, het landgoed uitgebreid tot buitenplaats met tuinen, bossen, vijvers en een koren- en een papiermolen. Lees hier meer over bij de pagina over molens.

De Hemelse Berg zou tot 1807 bij Van der Hoop blijven.

In 1806 of 1807 koopt mr. Dirk Gaymans, burgemeester van Arnhem, huis en langoed.
Hemelse Berg Oosterbeek
De Hemelse Berg. Hemelse Berg 1 te Oosterbeek.

Er zijn meerdere gebouwen geweest met de naam Hemelse Berg

Gaymans betaald een bedrag van Hfl. 18.700. Hij breekt het 18e eeuwse huis af en vervangt het door een nieuw landhuis.

bron Wikimedia Buffa Gemeentemuseum Arnhem
Dit is de Hemelse Berg nummer 2. En hiernaast eenzelfde prent, doch in kleur.

Het landgoed Ter Aa bevat in deze periode vrijwel het gehele westelijke deel van Oosterbeek tot Doorwerth.

Hemelse Berg Oosterbeek
 Hemelse Berg bij Oosterbeek (uitsnede), 1855, Constant Gabriel
Hemelschenberg Oosterbeek

Al eerder stond er in de Oosterbeeksche Courant uit 1799:
"Te huur het fraai gesitueerd buitengoed, de Hemelsche Berg genaamd, bestaande in logeabel heerenhuis, stal en tuinmanswoning, Engelsche en andere tuinen, bosschen, waarin aangename wandelingen, verstrekkende gezichten over de Rhijn in de Betuwe,
mitsgaders vijvers boven elkander met levendig water, waardoor een koren- en papiermolen word gedreven, alles gelegen onder het kerspel Oosterbeek, een uur van Arnhem, belend aan den Oorspronk, niet verre van de Utrechtsche weg aan den Rhijn. Wie hiertoe genegen is, adresseere zich bij A. van Raay, vendumeester te Arnhem. Brieven franco".

De burgemeester kocht ijverig grond bij en verkocht het landgoed in 1821 over aan mr. H.J.A. (Jan) Kallenberg van den Bosch voor Hfl. 50.000.
De Hemelse Berg. Hemelse Berg 1 te Oosterbeek.

Er zijn meerdere gebouwen geweest met de naam Hemelse Berg

Hemelse Berg Oosterbeek

Een bron van deze prent: Geheugen Delpher, geeft aan dat de maker van deze prent, Hendrik Wilhelmus Last .

Toch een jaartal probleem met een eerdere prent die hiernaast staat.
Couwenberg Gezicht op Hemelseberg en Oorsprong
Afbeelding uit 1840 - 1845. Volgens de TU Delft.

Kijk je op deze prent naar het aantal ramen, dan zijn dat er evenveel als op de prent hiernaast. Doch op de voormalige zolder is een behoorlijke uitbreiding geweest.
Er zijn meerdere gebouwen geweest met de naam Hemelse Berg.

De burgemeester kocht ijverig grond bij en verkocht het landgoed in 1821 aan mr. H.J.A. (Jan) Kallenberg van den Bosch voor Hfl. 50.000.

Kallenberg van den Bosch was een Haagse rentenier. Na  zijn overlijden in 1823 erft zijn weduwe Lucia de Jongh de Hemelse Berg. Bij het Kadaster wordt ze steeds: Wed. Jan Antonie Kallenberg van den Bosch, genoemd.

In 1830 hertrouwd Lucia de Jongh met C.P.E. Robidé van de Aa. Hij woonde toen op de Pietersberg. Dit huwelijk is kennelijk met voorwaarden, want de gehele Hemelse Berg blijft eigendom van de weduwe.

Het terrein wordt verfraaid door de landschapsarchitect J.D. Zochter jr., die het park en oranjerie van landgoed De Hemelse Berg gaat aanleggen. Ook worden er meerdere villa's gebouwd zoals de Pietersberg, Lucienheuvel, 't Hemeldal, de Witte Poort (later Rijnzicht) en Transvalia. C.P.E. Robidé van de Aa was lid van de Amhemsche Rechtbank en vermoedelijk heeft hij het Pannehuis en de Vinkenhorn bijgekocht. In 1846 willen de erven van mevrouw de Jongh de Hemelse Berg verkopen.
De Hemelse Berg. Hemelse Berg 1 te Oosterbeek.

Er zijn meerdere gebouwen geweest met de naam Hemelse Berg.

In 1847 wordt Jan Kneppelhout voor 125.000 gulden eigenaar van de Hemelse Berg. Hij verfraait het park en laat in 1858 het herenhuis verbouwen naar een kasteelachtig gebouw, een ontwerp van L.H. Eberson. De Hemelse Berg. Hemelse Berg 1 te Oosterbeek.

Johannes Kneppelhout

Kneppelhout laat tussen 1872 en 1876 het park herontwerpen. Zo wordt de villa Lucienheuvel in 1863 afgebroken t.b .v. de nieuwe vijver onderaan de Kneppelhoutweg. Andere aanwezige villa's 't Hemeldal (later Instituut voor jonge heren, inmiddels gesloopt) en de Witte Poort (in 1852 Rijnzicht, in 1891 Transvalia) zijn intussen weer gesloopt. In 1870 komt er een Oranjerie met aan de achterkant een klaslokaal voor godsdienstonderwijs.

Hemelse Berg Oosterbeek
Een ansichtkaart verzonden in 1917, gemaakt door J.h. Schaefer's uitg. Amsterdam. Een Arto lithophotochrom Nr 93 (ingekleurd op glas), collectie HGR. Jammer dat dhr Schaefer nooit in Oosterbeek is weze kijken. Op de ansichtkaart staat het huis de Hemelse Berg en niet de Zonneberg.

Hemelse berg Oosterbeek

Hemelse berg Oosterbeek
Hemelse Berg Oosterbeek
Kneppelhout komt te overlijden in 1885 te Oosterbeek en wordt  begraven in Katwijk aan Zee, op de Algemene begraafplaats. Zijn graf is door derden gerestaureerd 2015.
Na het overlijden van Kneppelhout leeft zijn weduwe Ursula Martha van Braam nog op de Hemelse Berg tot 1919. Zij werd eveneens bijgezet in de familiekelder in Katwijk aan Zee. Na haar overlijden koopt de gemeente Renkum het landgoed en verpacht het "kasteel" aan de familie Beelaerts van Blokland, die er vanuit Transvalia ging wonen.

Oosterbeek Hemelse berg

Hemelse Berg 1872
plattegrond zuidelijk gedeelte Hemelse Berg van Copijn uit 1872

Tijdens de Tweede Wereldoorlog is het landhuis zwaar beschadigd en later werd het gesloopt.

Hemelse Berg Oosterbeek
De Hemelse Berg. Hemelse Berg 1 te Oosterbeek.

Er zijn meerdere gebouwen geweest met de naam Hemelse Berg.

Hemsche Berg Oosterbeek

Een ingekleurde ansicht, die waren helemaal in in de jaren rond 1910. De ansicht heeft de naam: Hemelsche Berg Oosterbeek, net als de ansicht hiernaast. Klopt net niet helemaal, het zijn de buren van de Hemelse Berg, aan de Benedendorpsweg 171, Oosterbeek
Hemelsche Berg Oosterbeek

Een ingekleurde ansicht, die waren helemaal in in de jaren rond 1910. De ansicht heeft de naam: Hemelsche Berg Oosterbeek, net als de ansicht hiernaast. Klopt net niet helemaal, het zijn de buren van de Hemelse Berg, aan de Benedendorpsweg 171, Oosterbeek
De Hemelse Berg. Hemelse Berg 1 te Oosterbeek.

Er zijn meerdere gebouwen geweest met de naam Hemelse Berg.

Met de Slag om Arnhem brand "het kasteel" in zo'n 45 minuten geheel af, als de Duitsers het in brand schieten. De restanten worden gesloopt. In 1952 koopt de gemeente de erfpacht af en verkoopt de gemeente het centrum gedeelte van het landgoed aan de Diaconessen Bethanië. De Diaconessen gaan er een rust- en herstellingsoord beginnen. Men begint met de bouw in 1959. Rond 1961 komt de kraamkliniek gereed. In 1965 het verpleeghuis "de Hemelse Berg". Nog een nadere naam: verpleeg- en revalidatieinrichting Hemelse Berg, Een flat voor het personeel heeft gestaan voor de keermuur die nog aanwezig is.
In 1972 sluit de kraamkliniek. In 1988 fuseert de Stichting Oranje Nassau's Oord met het verpleeghuis De Hemelse Berg.

Hemelse Berg Oosterbeek
Na enig bestuurlijk geharrewar wordt in 1959 met de bouw begonnen en in 1961 voltooid. Eind 2004 wordt het gebouw afgebroken en de locatie gesaneerd.

Hemelse Berg Oosterbeek
bron Maarten Langelaar
De Hemelse Berg. Hemelse Berg 1 te Oosterbeek.

Er zijn meerdere gebouwen geweest met de naam Hemelse Berg.

Vanwege verbouwplannen zijn de bewoners medio 2003 verhuisd naar O.N.O. in Wageningen. De gemeente wijst echter de verbouwplannen af en het verpleeghuis wordt afgebroken in 2004. Het zuidelijke gedeelte van het park, met een oranjerie (uit 1860) en een voormalig koetshuis (verbouwd in 1920 en 2015) is bijna niet toegankelijk. Aan de noordkant bij de oprit is een de voormalige tuinmanswoning "Mariahoeve". In het bos gedeelte staan nu een theehuis, en een gedenknaald (renovatie in 2015) en prieel waarbij de weduwe Kneppelhout wordt bedankt door de Oosterbekers. Aan de westkant (Lage Oorsprong) is een prachtig wandelgebied met vele watervallen. Volgens een deskundige is het landgoed toegankelijk op grond van de Natuurschoonwet 1928, alleen via de ingang aan de Hoofdlaan. Veelal laat ik me echter tegenhouden door het bordje verboden toegang. De Natuurschoonwet kent mogelijkheden voor een bord verboden toegang. Met name bedoeld om privé gebieden te beschermen, daar wordt niet een heel landgoed mee bedoeld. Kenmerken van de Natuurschoonwet: Openstelling en openbaarheid versus fiscale voordelen en subsidies.
Hemelse Berg verboden toegang
Noordelijk ingang van de Hemelse Berg in 2016, de zuidelijke ingang is geheel afgesloten.


Tegenwoordig is er discussie over het herstel van de oude zichtlijnen, of te wel kap van de bomen die het zicht op Rijn en Betuwe wegnemen. Zo'n 75.660 m2 van de Hemelse Berg, de locatie van de voormalige verpleeginrichting, was in september - oktober 2016 te koop, link.

In november 2016 is de Hemelse Berg verkocht met het vigerende bestemmingsplan, er mag voor "zorg" gebouwd worden. De oude eigenaar Zinzia heeft nooit formeel geprobeerd het bestemmingplan te wijzigen. Maak je er er iets voor "zorg" van, dan brengt het per vierkante meter niet veel op. Mag je het verkopen met een bestemming woningbouw in
een Engels landschapspark, dan brengt elke vierkante meter meer op. In 2008 heeft de gemeente het Bestemmingsplan nog gewijzigd. Een kleinere bouwkavel, minder bijgebouwen, compacter.

Casus 3704 Zinzia zorggroep
, verkoop kavel De Hemelse Berg te Oosterbeek. Het College sanering zorginstellingen besluit: 1. de beschikking d.d. 29 november 2016, met het kenmerk IB/ctw/2016/2160, in te trekken; 2. goedkeuring te verlenen ingevolge artikel 18 van de WTZi aan StichtingZinzia zorggroep, gevestigd te Renkum en kantoorhoudend te Wageningen, voor de verkoop van een perceel grond, plaatselijk bekend Hemelseberg 1 te  6862 BN Oosterbeek, kadastraal bekend gemeente Oosterbeek, sectie E, nummer 1204, groot 7 hectare, 50 are en 20 centiare, aan Sonsbeek Vastgoedontwikkeling  B.V., gevestigd te Zutphen en kantoorhoudend te Warnsveld, tegen een prijs  van €1.250.000,- k.k. In 2017 wordt de subsidie voor de Natuurschoonwet 1928 niet meer gebruikt en is een bordje verboden toegang. Wel jammer, dat het niet meer toegankelijk is.
De Hemelse Berg. Hemelse Berg 1 te Oosterbeek.

Van de buitenplaats dateert nog een uit 1860 gebouwde orangerie en een tuinmanswoning.

Ook de dienstwoning aan de Hoofdlaan is er nog.

Hemelse Berg Oosterbeek
Deze dienstwoning staat nog steeds op de Hoofdlaan.
Meer info:

De Kamer van Oranje

Heemkunde Renkum met een uitgebreid verhaal met foto’s over de Hemelse Berg


slechts een poging, verbeteringen en aanvullingen, graag naar m'n mailadres: