landgoed de Oorsprong, Oosterbeek
home
Hans Braakhuis

laatste update: april 2021
Landgoed de Oorsprong in Oosterbeek.

Een groot gebied later opgedeeld in Hoge en Lage Oorsprong. De Oorsprong wordt al aan het begin van de 15e eeuw genoemd. Het hoort aanvankelijk bij de heerlijkheid Doorwerth en wordt door de kasteelheer Derk van Wisch verkocht in 1423 aan Heinrick van Wyhe. Een gebied met gegraven sprengbeken, de Gielenbeek en de Oorsprongbeek. Die beken werden gebruikt voor de bouw van kruit- en papiermolens. Lees hier meer over bij de pagina over molens. In 1485 wordt er onderscheid gemaakt tussen de Hoge- en Lage Oorsprong. Johan van Renesse wordt genoemd als eigenaar van de Hoge Oorsprong. En Arnt ter Hoeven, burger uit Arnhem wordt genoemd als eigenaar van de Lage Oorsprong. Landgoed de Oorsprong in Oosterbeek.
Een voormalig eigenaar van het landgoed de Oorsprong is Robert Daniel Wolterbeek (1801-1883).

Ten westen van de van Borsselenweg wordt de Hoge Oorsprong genoemd, ten oosten ligt de Lage Oorsprong tot aan de Hemelse Berg. De Hemelse Berg was aanvankelijk een deel van de Oorsprong. De oude beuken langs de Italiaanseweg, het stuk Italiaanseweg tussen de Wolfhezerweg en de rotonde in Doorwerth gaven vroeger de grens aan tussen de  Heerlijkheid Doorwerth en het  Landgoed Hoog Oorsprong.
"De oudst bekende vermelding is aangetroffen in het leenboek van de (heerlijkheid) Doorwerth over de periode 1413-1528. Heinrick van Wyhe werd in 1424 beleend met "Dat guet tot Oersprongen, met synen toebehoren, gelegen in den kerspel Oesterbeeck".

Er werd in 1485 onderscheid gemaakt tussen Hoog- en Laag Oorsprong, want in dat jaar werd Johan van Renesse genoemd als eigenaar van Hoog Oorsprong. In 1519 werd Arnt ter Hoeven beleend met de Oorsprong. In 1554 is zowel sprake van "Hoegh Oerspronck", eigendom van de familie Van Renesse genaamd Mormondt, als van "Laegh Oerspronck", eigendom van Arnt ter Hoeven, burger uit Arnhem.

In de loop van de 17e eeuw kwam De Oorsprong in het bezit van de Arnhemse familie Coets. In 1705 legde dr. Hermanus Coets, burgemeester van Arnhem, het leengoed in zijn testament vast. Op 20 juni 1722 werd dr. Johan Chr. Tulleken beleend met de Oorsprong, als man en voogd van Christina Wilhelmina Coets, met wie hij reeds in 1702 was gehuwd.

Na het overlijden van Christina Wilhelmina Tulleken-Coets in 1758, waarna in 1759 een boedelscheiding plaatsvond. De "Den Legen Oorspronk" kwam ten deel aan mr. Gijsbert Tulleken sr. Hij breidde, samen met zijn vrouw Maria M. Metelerkamp, het landgoed aanzienlijk uit.

Na het overlijden van Tulleken sr erfde zijn zoon, mr. Jan Everwijn Tulleken het goed in 1788. Op 17 februari 1811 werd de buitenplaats voor 17.000 gulden verkocht aan Joh. Chr. Spakler te Rotterdam en H.J. Backer te Dordrecht.

De nieuwe eigenaren kochten het landgoed als vestigingsplaats van hun op te zetten onderneming met als doel "de bereiding van zuiker en siroop uit mangelwortels (...) met den veeteelt en landbouw daar aan behorende". De onderneming blijkt niet naar wens te verlopen en de fabriek werd in het najaar van 1813 stilgelegd. Een jaar later werd het landgoed, inclusief de fabriek te koop aangeboden.

Johannes Backer kocht in 1814 het landgoed van zijn voormalige partners voor 22.700 gulden, met de bedoeling om de fabriek voorlopig als stroopfabriek voort te zetten. Hij liet in 1828 op het landgoed een riante woning bouwen. in 1829 werd hij benoemd tot burgemeester en secretaris van Renkum, welke ambten hij overigens tot eind 1851 vervulde.

In juli 1852 verkoopt hij het landgoed voor 100.000 gulden aan baron Brakell van Doorwerth. De nieuwe eigenaar, Jacques Adrien Prosper Baron van Brakell van Wadenoyen, wonende te Doorwerth. Hij verhuurde zijn nieuw aangekochte bezittingen. Na de sloop van de fabriek werd het terrein omgevormd tot weiland. In 1878 overleed de weduwe van de baron. De nieuwe erfgename was Franšoise Stephanie Baronesse van Brakell tot Wadenoyen en Doorwerth. Zij was getrouwd met jhr. Anton Willem van Borssele, burgemeester van Ede. In de jaren die volgden, werd de boerderij (1880) en het landhuis (1889) verbouwd. Van Borssele nam in 1896 afscheid als burgemeester van Ede en ging drie jaar later zelf in het landhuis wonen.

Na het overlijden van Van Borssele in 1903, erfde de nog minderjarige Jeanne HenriŰtte GebriŰlle Baronesse van Brakel Doorwerth de bezittingen. Zij trouwde in 1905 met Willem Charles van Heutsz.

Het landgoed werd in 1906 verkocht aan de oud-notaris Nicolaas Johannes Hendrikus van Hasselt, die al vanaf 1903 huurder was. Hij liet verschillende veranderingen op het landgoed doorvoeren. O.a. werd de uitspanning (het Paviljoen) afgebreken en werd het landgoed in 1910 gesloten voor het publiek. Omstreeks 1909 kreeg de landschapsarchitect Leonard Springer (1855-1940) de opdracht om het landgoed nieuw aanzien te geven.

Van Hasselt kocht in 1911 van de familie Brantsen het sterk verwaarloosde landgoed Rhederoord bij De Steeg. Dit op een mogelijk voor hem nog fraaiere locatie dan De Oorsprong gelegen landgoed werd vervolgens in de navolgende jaren door combinatie Springer / Hanrath grondig opgeknapt en uitgebreid met dienstwoningen en een koetshuis. Na aankoop van Rhederoord trachtte Van Hasselt in 1911 De Oorsprong te verkopen, hetgeen niet direct lukt. In 1913 vertrok Van Hasselt naar Rhederoord.

De Oorsprong werd hierna bewoond door Antonius Johannes Josephus Jurgens, steen fabrikant te Oosterbeek. Hij kocht het landgoed in 1918. Het herenhuis brandde in december 1919 af, waarna de restanten werden gesloopt. Op 19 maart 1920 werd het voor 120.000 gulden verkocht aan C. Ogterop, directeur van de NV hotelmaatschappij "De Tafelberg", die het op 2 oktober 1920 doorverkocht aan mr. Julius Frowein te Arnhem voor 148.750 gulden onder de voorwaarde dat op De Oorsprong geen hotel mocht worden geŰxploiteerd zolang de heer Ogterop zijn hotels exploiteerde.

In 1921-1922 liet Julius Frowein een nieuw landhuis bouwen op de plaats van het voorhuis van de oorspronkelijke woning. Het ontwerp was van de architecten Jan en Theo Stuivinga te Zeist.

Tijdens de luchtlandingen van september 1944 werd het landhuis geheel verwoest.

Op 14 februari 1956 werd de gemeente Renkum voor een bedrag van 160.000 gulden eigenaar van het landgoed De Oorsprong. Na de overname werd de ru´ne van de verwoeste villa volgestort met grond nadat het nodige puin was afgevoerd. Het terrein wed vervolgens geŰgaliseerd en van glooiende hellingen voorzien. In de zomer van 1957 werd het landgoed weer opengesteld voor het publiek.

Bewoners

- familie Coets
1722 - 1758 Johan Chr. Tulleken x Christina Wilhelmina Coets
1759 - 1788 Gijsbert Tulleken sr. x Maria M. Metelerkamp
1788 - 1811 Jan Everwijn Tulleken
1811 - 1814 Joh. Chr. Spakler en H.J. Backer
1814 - 1852 Johannes Backer x Louisa Jacoba van Ommeren
1852 - 1878 Jacques Adrien Prosper Baron van Brakell van Wadenoyen
1878 - 1903 Franšoise Stephanie Baronesse van Brakell tot Wadenoyen en Doorwerth x Anton Willem van Borssele
1903 - 1906 Jeanne HenriŰtte GebriŰlle Baronesse van Brakel Doorwerth x Willem Charles van Heutz
1906 - 1918 Nicolaas Johannes Hendrikus van Hasselt
1918 - 1920 Antonius Johannes Josephus Jurgens
1920 C. Ogterop
1920 - 1956 Julius Frowein
1956 - Gemeente Renkum"
vanaf 2000 in onderhoud bij Het Gelders Landschap en Kasteelen.

Bron. Buiten plaatsen in Nederland
Hoge Oorsprong. Oosterbeek

In archiefstukken wordt de Hoge Oorsprong al genoemd in 1485. In dat jaar werden de inkomsten (tienden) voor de Oude Kerk in Oosterbeek door de eigenaar Johan van Renesse afgekocht. De afkoop werd bekrachtigd werd door de bisschop van Utrecht. n 1554 is sprake van agrarische goederen `Hoegh Oerspronck’ en `Laegh Oerspronck’, in de zeventiende eeuw bezit van de Arnhemse familie Coets. In 1702 bestond het landgoed uit het huis Ourspronk en zuidwaarts daarvan de beek met twee kruitmolens en twee papiermolens. In 1811 werden J.C. Spakler en H.J. Backer eigenaars en stichtten een suikerfabriek aan de zuidzijde. Een schitterend wandelgebied. Vanaf 1963 is de Hoge Oorsprong in beheer bij het Gelders Landschap. Sinds 2014 staat er een grote manege, ter vervanging van een oudere manege.

De Oorsprong-litho-Frans-Buffa-wikimedia
Lage Oorsprong. Oosterbeek. De Oorsprong heeft in de loop der eeuwen verschillende functies gehad: van landgoed tot fabriek en weer terug tot landgoed met buiten. In 1702 bouwt G.H. Coets, burgemeester van Arnhem een buitenplaats de Oorsprong op de stuwwal. Jan Backer, een suikerfabrikant koopt in 1811 (elders 1814) de Oorsprong en bouwt er een
Suikerfabriek Backer, Oosterbeek
 landhuis, vijvers, tuinmanswoning. In het zuidelijke gedeelte komt een suikerbietenfabriek en een watermolen als krachtbron. Lees hier meer over bij de pagina over molens. In de 19e eeuw is er een landgoed aangelegd waarbij de beek is verlegd.
Oorsprong Oosterbeek
Het gebied trok veel bezoekers, vooral door de aanwezigheid van wandelpaden langs meerdere vijvers, fonteinen en watervallen.
Oorsprong Oosterbeek
In het wat hoger gedeelte van de beek was een vijver met een waterval, waaronder een soort grot, zodat men eronderdoor kon lopen. Opnieuw gerestaureerd rond 2015.
In 1852 verkoopt Backer het landgoed voor 100.000 gulden aan J.A.P. baron Brakell. De Eigenaar van de Doorwerth. De baron verhuurd de Lage Oorsprong. De suikerfabriek werd gesloopt, het terrein omgevormd tot weiland. DE OORSPRONG onder OOSTERBEEK, Wordt TE HUUR aangeboden, tegen P░. Mei e. k. te aanvaarden, het HEERENHUIS DE OORSPRONG, bevattende Zestien meest alle zeer ruime, Behangen en Gestukadoorde Kamers, groot Souterrain , Paardenstal en Remise en hetgeen verder tot. een welingerigt Landverblijf behoort; voorts ruimen TUIN en BOOMGAARD en TERREIN VAN VERMAAK.; DE OORSPRONG is bekend wegens deszelfs aangename Wandeldreven, statig Geboomte, Bronnen , Watervallen, Fonteinwerken en Vischrijke Vijvers, benevens de afwisseling van Heuvelen en Laagten, welke eene bevallige verscheidenheid aanbieden. Te bevragen ter Secretarie van het Kasteel DOORWERTH. Brieven Franco. Uit Algemeen Handelsblad 18-01-1855.
Ook in 1876 wordt De Oorsprong weer te huur aangeboden.
In 1878 overleed de weduwe van de baron. De nieuwe erfgename was Franšoise Stephanie Baronesse van Brakell tot Wadenoyen en Doorwerth. Zij was getrouwd met jhr. Anton Willem van Borssele (1830- 1903), burgemeester van Ede, Kamerheer in buitengewone dienst van H. M. de Koningin, en Lid van de Provinciale Staten van Gelderland. In de jaren die volgden, werd de boerderij (1880) en het landhuis (1889) verbouwd. Van Borssele nam in 1896 afscheid als burgemeester van Ede en ging drie jaar later zelf in het landhuis wonen. Van Borssele moderniseerde Huize de Oorsprong en na zijn overlijden kwam het goed in het bezit van zijn nicht, mevrouw J.H.G. Heutz-geboren Baronesse van BrakelI Doorwerth.
Oorsprong Oosterbeek
Het hele bezit is in later jaren verkaveld.

In 1906 wordt er in het dan tijdelijk leegestaande Hotel de Oorsprong ingebroken. (zie de Wageningsche Courant, 07/11/1906; p. 1)
De tuinmanswoning wordt in 1908 afgebroken en in 1911 brand het landhuis af.
Oorsprong Oosterbeek
Oorsprong Oosterbeek

Oorsprong Oosterbeek

In de Oosterbeekse courant van 20-12-1919 wordt melding gemaakt van een schoorsteenbrand op 18 december ’s avonds in huize de Oorsprong te Oosterbeek. Toen men het onheil ontdekte had het vuur zich reeds zodanig uitgebreid, dat blussen moeilijk bleek. Door de felle wind stond de bovenverdieping al snel in lichter laaien. Huize Oorsprong brandde dan ook geheel uit.

Rond de jaren 1936 woont er de jhr. dr. H. G. van Holthe tot Echten.

Tijdens de Slag om Arnhem wordt ook de villa de Oorsprong verwoest. De bewoners en evacuÚs, die er onderdak hadden, zitten tijdens beschietingen in de nog aanwezige schuilkelder en zien de villa in vlammen op gaan. Het was hun redding. Terwijl het landhuis werd beschoten en tot de grond toe afbrandde, verbleven zij van 18 tot 25 september in de schuilkelder. Die dag dwongen Duitse militairen de mensen de schuilkelder te verlaten en in de richting van Doorwerth te trekken. In 1956 kwam het landgoed in handen van de gemeente Renkum. Het werd een openbaar wandelgebied. Sindsdien is er weinig meer veranderd. In 2005 of 2006 heeft de gemeente De Oorsprong in erfpacht overgedragen aan Geldersch Landschap. In 2010 presenteerde Het Geldersch Landschap een plan om een appartementencomplex op de Oorsprong te bouwen. De reacties tegen met name het plan voor nieuwe bebouwing op landgoed De Oorsprong moet Het Geldersch Landschap wel aan het denken hebben gezet. Zeker ook in relatie tot haar gedachte om na de Oorsprong het vizier op de Duno te richten. Daarna heeft het Geldersch Landschap het plan ingetrokken. Daarna zijn in 2012 de contouren van het verwoeste landhuis van Frowein weer zichtbaar gemaakt. In de jaren 2012-13 is er op de plek van de oude suikerfabriek een robuuste goot aangelegd om een watermolen te symboliseren. De beken en vijvers en vele watervallen waaronder een grothuisje is weer in ere hersteld. De schuilkelder is nog steeds intact. Tegenwoordig is het voormalige landgoed opengesteld voor publiek.
schuilkelder voormalig landhuis Lage Oorsprong
Soms staat de schuilkelder (opname 2015) naast het voormalige landhuis Lage Oorsprong open en mag je er fotograferen.
De tuinmanswoning van Backer wordt later een uitspanning: Paviljoen de Oorsprong. Aldaar is op de bovenverdieping een herensocieteit. Rond 1880 trokken velen naar de rustieke vijvers, om in koepeltjes thee te drink en en zich te verpozen in de heerlijke natuur. Gebouwd door de heer Backer. In 1860 was Gerritsen er een populaire kastelein, later was P. Uijttenbogaerdt er onder anderen kastelein.
Oorsprong Oosterbeek 1897
Verdwenen Paviljoen de Oorsprong. een tuinmanswoning van het huis de Oorsprong wordt omgebouwd tot Paviljoen, theehuis. Afgebroken in 1908. Ooit stond er bij de meest zuidelijk gelegen vijvers op de Oorsprong deze uitspanning 'Paviljoen de Oorsprong'. In haar hoogtij dagen was het er vooral in de weekeinden een drukte van belang. Bij warm weer kon je er verkoeling vinden rondom het stromende water en onder een groen bladerdak. De bediening zorgde voor een natje en droogje.
Paviljoen-Oorsprong-omstreeks-1900
Rond de jaren 1860 woont er de weduwe Catharine Johanna Bienfait-Bodel Nijenhuis. Ze stierf er in 1866 stierf. Ze was een lid van het Amsterdamsche Handelshuis Louis Bienfait & Soon.
Paviljoen-de-Oorsprong

Tuin de Lage Oorsprong, horende bij het landhuis Lage Oorsprong. Van Borsselenweg 36 te Oosterbeek. De tuin de Lage Oorsprong was een stukje paradijs op aarde. De rijke opbrengsten uit de fruittuin waren legendarisch. Op het landgoed werden de meest exotische planten gekweekt voor de hooggestelden in Oosterbeek. Na de oorlog raakte het geheel in verval. Gelukkig werd de tuin hersteld (vanaf 2004), maar bleef afgesloten voor publiek tot 2008. Vanaf die tijd is de tuin in het seizoen te bezoeken.

Zwembad de Lage Oorsprong. Het in 2012-13 gerenoveerde zwembad op de Lage Oorsprong is een restant van Huize de Lage Oorsprong, evenals de Tuin de Lage Oorsprong. Als in 1956 het landgoed in handen komt van de gemeente Renkum, wordt het zwembad gebruikt voor de schooljeugd en de gemeentelijke Ambtenaren. In 2006 heeft de gemeente De Lage Oorsprong in erfpacht overgedragen aan Geldersch Landschap. Na de renovatie van het zwembad in 2012-2013 is het zwembad niet meer toegankelijk. Het voldoet niet aan de millieueisen voor een openbaar zwembad.
zwembad de Lage Oorsprong
opname uit 2015
1878 - 1903
Franšoise Stephanie Baronesse van Brakell tot Wadenoyen en Doorwerth x Anton Willem van Borssele.

 1903 -1906
Jeanne HenriŰtte GebriŰlle Baronesse van Brakel Doorwerth x Willem Charles van Heutz.
In 1906 gaat de familie Van Brakell-Van Hetsz in een nieuwe villa in Doorwerth wonen naar een ontwerp van de architect Rothuizen.
1920 - 1944

Julius Frowein.

"Openbare verkooping van het landgoed „de Oorsprong" te Oosterbeek, op 5. en 19. Juli 1911 te Arnhem".
In 1920 koopt J. Frowein de Oorsprong en hij laat Berlage een landhuis bouwen. Frowein wordt later lid van de N.S.B en treed daarom in 1933 af als lid van de gemeenteraad.

Volgens de literatuur heeft F.A. Eschauzier voor H. Frowein een ontwerp voor een woonhuis te Oosterbeek gemaakt. De tekening van een woonhuis te Oosterbeek in het archief is echter ondertekend door Frits Eschauzier jr.

In 1956 is het landgoed en ru´ne verkocht aan de gemeente Renkum.

Oosprong Oosterbeek
Voormalige Suikerfabriek van Backer op de Oorsprong
 
Joh. Backer burgemeester van de gemeente Renkum van 1829 tot 1851,  is begonnen met een suikerfabriek in het weiland voor zijn villa de Oorsprong. Naast suiker werd er ook stroop en appelstroop gemaakt.
De suikerfabriek was van landelijke betekenis en zowel een stimulans voor bet verbouwen van suikerbieten. Door de boycot van Engelse producten kwam er vrijwel geen rietsuiker meer naar Nederland.

Later werd er aardappelzetmeel gefabriceerd.
Omstreeks 1852 hield de fabriek op te bestaan. Zij werd afgebroken.
Tegenwoordig is er een waterval te zien op de plek waar een watermolen de fabriek hielp met het vermalen van bieten en aardappelen.
Landgoed Groot-Oorsprong Oosterbeek
De bewoner Jhr. mr. H.G. van Holthe tot Echten, laat de architect K.P.C. de Bazel in 1916 een tuinmanswoning met garage toevoegen.

"Bij besluit van den Commissaris der Koningin in de provincie Gelderland van 29 Juni, is aangesteld tot buitengewoon gemeenteveldwachter binnen de gemeente Renkum, F. Roest, in dienst van de familie van Holthe tot Echten van het landgoed Hoog Oorsprong". Uit de Arnhemsche courant dd: 05-07-1934
Wie weet waar?

In 1920 woont Jhr. R.O. van Holthe tot Echten op de Groote Oorsprong A18 in Oosterbeek (adresboek 1920)

In 1930 woont
Jhr. R.O. van Holthe tot Echten (zonder beroep) op de Utrechtsestraat 276 Oosterbeek en
Jhr. Mr. H.G. van Holthe tot Echten (kweeker) op de Utrechtsestraat 274 Oosterbeek (adresboek 1930), de weduwe van de Feltz woont daar ook nog in 1940. In 1948 is het de Utrechtseweg 317, misschien een hernummering.