De kerkheuvel bij kerkje op de heuvel in Heelsum.

   home
Hans Braakhuis
juli 2019
Deze pagina gaat over de omgeving van het kerkje op de heuvel in Heelsum.

Er zijn andere pagina's over:
Prenten, schilderijen, foto's en ansichtkaarten van het kerkje op de heuvel.

De geschiedenis van het kerkje op de heuvel

De relatie tussen het Kasteel Doorwerth en de kerken in Wolfheze, Heelsum.
De situatie in 1832, van HisGis.

De kerk is klaar met de bouw in 1519, op de plattegrond hiernaast nog zonder de zuidvleugel uit 1859.

De woning tevens school
Twee verhalen, welke klopt?
1 - Graaf van Aldenburg kocht in 1685 voor de koster een huis dicht bij de kerk.

2 - Reeds in 1680 laat graaf Anton van Aldenburg, de toenmalige kasteelheer, een nieuwe school, annex schoolmeesterwoning bouwen vlak naast de kerk.

De eerste school is tot 1883 in gebruik geweest. Daarna gingen de leerlingen naar Rehoboth. De school zelf lag tussen de kerk en de huidige pastorie in en schijnt ook door de koster gebruikt te zijn. Afgebrand in 1884.

Koster, tevens onderwijzer was destijds een gebruikelijke combinatie.

Op de plek van het Heelsumse postkantoor, tegenwoordig met het adres Koninginnelaan 20 Heelsum, kwam in 1911 een nieuw gemeentehuis. Dat staat er nu nog. Na 1923 als de gemeente Doorwerth wordt geanexeerd door de gemeente Renkum, komt hier de koster te wonen.

Op deze lokatie wordt dan later het gemeentehuis van de gemeente Doorwerth gebouwd.
Kerk Heelsum
Rehoboth 1883 - heden

Reeds in 1680 laat Anton van Aldenburg, de toenmalige kasteelheer een nieuwe school, annex schoolmeesterwoning bouwen vlak naast de kerk. Deze school is tot 1883 in gebruik geweest. Daarna gingen de leerlingen naar Rehoboth. De school zelf lag tussen de kerk en de huidige pastorie in en schijnt ook door de koster gebruikt te zijn. Afgebrand in 1884.

Rehoboth in 2016
Rehoboth, opname begin 2016.
 Aanbesteding. Op Zaterdag 4 Augustus 1882, des namiddags 2 uur, zal door Burgemeester en Wethouders der gemeente Doorwerth worden aanbesteed: Het bouwen van eene School voor 48 leerlingen met eene Onderwijzerswoning onder een dak, te Doorwerth. Het Bestek en Teekening zijn na 23 Juli a. s. op franco aanvraag ŕ. f 1.25 per stel te verkrijgen ter Gemeente-secretarie van Doorwerth. Aanwijzing in loco op den dag der aanbesteding des middags 12 uur. Burgemeester en Wethouders voornoemd: P. F. A. J. Baron Van Brakell Doorwerth, Burgemeester. J. G. H. van der Dussen, Secretaris.
Arnhemsche courant 30-07-1882

Rehoboth werd gebouwd als schoolgebouw in opdracht van de Doorwerthse burgemeester de heer P.F.A.J van Brakell in 1883. Het gebouw is tot 1938 in gebruik geweest als lagere school en zaal van de Oranje vereniging. Verkocht door de gemeente in 1920.

Tegenwoordig is Rehoboth te huur voor bijeenkomsten. Laatste grote renovatie was in 1948 als de oorlogsschade wordt herstelt.

Naar een ansichtkaart rond 1900. Geheel rechts de onderwijzerswoning (Rehoboth), links daarvan de kerk, links daarvan het oude postkantoor.

De gemeente Doorwerth. 1795 (1817) - 1923
op 1-1-1812 toegevoegd aan Oosterbeek (Franse Tijd)
formeel bestaan van 1-1-1818 tot 1-5-1923 (Nederlandse Grondwet)
1-1-1818 ontstaan uit Oosterbeek
1-5-1923 opgegaan in Renkum

Doorwerth was een bijzonder dorp. Er was een wasteel, een café, een gemeentehuis, een school, enkele winkels en een dorpsplein, nou ja, meer een brink. De brink is naast de kerk in Heelsum en daar waren ook de twee gemeentehuizen en de school (Rehoboth). Het café en de winkels van neringdoenden waren op de Fonteinallee in Doorwerth, en het Kasteel lag nog iets verderop. Tot ongeveer 1970 was het van het Kasteel, de Fonteinallee en dan oversteken naar Heelsum via het Kerkpad zo'n 15 minuten lopen. Vanaf 1972 is er een autoweg A50 en lukt dat niet meer. De neringdoenden zaten dicht bij het Kasteel, op de Fonteinallee. De brink was wat verder op, richting Heelsum, wel beschermt tegen hoogwater, en niet boven op de stuwwal waar tegenwoordig Doorwerth is. Op het kasteel had men al ervaring met een kapel boven op de stuwwal (Kapelleboom), die kapel werd te  klein en in 1517 is men begonnen met de bouw van de Kerk in Heelsum.

We leven nu in het tweede gemeente Doorwerth-loze tijdperk. In 1673 worden Oosterbeek en Renkum tot een schoutambt samen gevoegd. Doorwerth was daarvoor een zelfstandige Hoge Heerlijckheid. Met een eigen rechterlijke macht van 1401 tot 1795. Met de komst van de Fransen in 1795 vervalt de Hoge Heerlijkheid: égalité, liberté en fraternité. De Fransen erkennen in 1801 de zelfstandigheid van gemeenten (de grote steden fuctioneerden al als een gemeente). In 1810 komt ook Doorwerth onder Frans bestuur en wordt het voor het eerst toegevoegd aan Renkum en Oosterbeek. In het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden van 1815 wordt er weer onderscheid gemaakt tussen de stad met autonome rechten en een gemeente zoals een voormalige Heerlijkheid. De Heerlijkheden blijven bestaan en worden omgevormd tot gemeente. De heer van de Heerlijkheid benoemd een deel van de gemeenteraad en kan informeel de keuze van de wethouders beďnvloeden. Zo dus ook in Doorwerth in 1817, Renkum en Oosterbeek moesten het toen weer zonder Doorwerth doen. Met de grondwet van Thorbecke uit 1848 verdween het verschil tussen steden en dorpen, of te wel geen gemeentelijk verschil meer tussen een grote stad en een voormalige Heerlijkheid. Na 1851 komt er een gekozen gemeenteraad met bestuur. In 1923 wordt de gemeente Doorwerth voor een tweede keer samengevoegd met Renkum en Oosterbeek.
De gemeente Doorwerth heeft drie gemeentehuizen gehad.

J.A.P. baron van Brakell had in een van de bijgebouwen van het kasteel de secretarie van de gemeente ingericht. Als trouwzaal is er een kamer in het kasteel.

Uit een advertentie van 20 februari 1868 blijkt als Burgemeester van Doorwerth wordt genoemd A. Baron van Brakell Doorwerth en als secretaris: J. G. H. van der Dussen. Bedoeld wordt Philippe Frédéric Antoine Jacques baron van Brakell (1830 - 1918), roepnaam Philippe, hij was burgemeester van 1856 - 1904.
        Arnhemsche courant Datum 24-02-1868
Over deze P.F.A.J. van Brakell kunt u hier meer info vinden.

In 1885 kom ik tegen als secretaris: van Empel en Meerwijk, en W. A. Godschalx,

Het nog steeds bestaande gebouw "De Vosheuvel" was tot 1912 het Doorwerthse gemeentehuis. Groot was het niet. Alleen de aanbouw deed dienst als secretarie. In de woning heeft oa de onbezoldigd veldwachter gewoond. In 1869 is D. Branderhorst als onbezoligd veldwachter in diens bij de burgemeester van Doorwerth. Na 1912 wordt de boerderij weer particulier bewoond. Rond 1960 heeft het pand een onbewoonbaar verklaring en koopt de kerkelijke gemeente het pand. Het gebouw wordt opgeknapt om als ontmoetingsruimte te gebruiken. Tegenwoordig is het in gebruik bij de jeugd.

Op de plek van het Heelsumse postkantoor, tegenwoordig met het adres Koninginnelaan 20 Heelsum, kwam in 1911 een nieuw gemeentehuis. In de kelder bevonden zich twee cellen, die volgens overlevering nooit zijn gebruikt. Op oude foto's herkenbaar aan de toren. Nadat de gemeente Doorwerth opgaat in de gemeente Renkum, In 1923, wordt het een particuliere woning (latere bewoner: Van der Eem) en krijgt een naam: "Buitenlust". In 1927 stelt de Renkumse gemeenteraad voor het pand te verkopen. In 1928 koopt de kerkelijke gemeente het pand om (tot op heden) te gebruiken als pastorie. Een markante toren is na de oorlog niet meer terug gebouwd. Ook de naam Buitenlust verdwijnt. In 1943 is het adres: Pastorie Ned. Herv. Gem. Heelsum-Doorwerth Koninginnelaan 48.

Aan de orde is het voorstel tot verhuring van het voormalige gemeentehuis te Doorwerth aan den heer Chr. G. Theil te Renkum voor ƒ900. In antwoord op eenige opmerkingen van den heer Bakker deelt de voorzitter mee, dat de heer Theil te Renkum uit zijn huis gezet moest worden, omdat hij de huur niet betaalde. Daar zich bij den heer Theil een drietal patiënten in verpleging bevonden, wilden B. en W. hem niet zoo maar zonder meer op straat zetten. Hem werd daarom het voormalige gemeentehuis te Doorwerth tijdelijk afgestaan. B. en W. ontvangen als onderpand voor het betalen van de huur de verpleegkosten van een der drie patiënten, welke meer bedragen dan de huur. Het voorstel wordt z. h. s. aangenomen.
Uit de Arnhemse courant 01-08-1924

Eigenlijk was er nog een gebouw waar raadsvergaderingen werden gehouden. Het café, restaurant, pension en al wat niet meer de Zalmen of de 2 Zalmen. Tot 1944 gelegen bij de kruising van de Holleweg met de Fonteinallee. Tegenwoordig wordt de naam gebruikt door het Kasteel café De Zalmen. En waarschijnlijk zijn ook in het verenigingsgebouw Concordia  raadsvergaderingen gehouden.
De huidige pastorie

pastorie Heelsum
Een bewerkte ansichtkaart. Voor de WW II.
Voordat het gemeentehuis in Heelsum klaar was: De vergaderingen van de gemeenteraad werden gehouden in het nabij het kasteel liggende “De Zalmen”.

Het nieuwe gemeentehuis
Hedenmiddag geopend door den gemeenteraad met een toespraak van den burgemeester tot al de aanwezigen, onder wie werden opgemerkt de burgemeester van Renkum, ridder van Rosenthal, de architect Rothuizen, de bouwondernemer Scherrenburg en de verschillende gemeenteambtenaren. Het nieuwe gebouw is zeer ruim en gerieflijk ingericht en berekend op uitbreiding der gemeente.
Uit  De Tijd: godsdienstig-staatkundig dagblad van vrijdag 06-10-1911
De BAG heeft het over 1912 in gebruik .

Op 1 mei 1927 begon de eerste predikant van de Hervormde Gemeente Doorwerth-Heelsum, Ds. G. Grootjans Thzn. De pastorie Church-Hill  vond Ds. Grootjans te klein. Dit werd door de Kerkelijke gemeente opgelost door het verkopen van "Church-Hill" en het kopen van het huis "Buitenlust" van de heer Van der Eem. Buitenlust was het vroegere gemeentehuis van de burgelijke gemeente Doorwerth, dat in 1912 op de plaats van een oude boerderij aan de Koninginnelaan was gebouwd, doch sinds de opheffing van de gemeente Doorwerth in 1923 niet meer als zodanig in gebruik was.
Dit gebouw is vanaf 1 oktober 1927 tot nu toe steeds de pastorie van de kerkelijke gemeente gebleven. In de oorlog raakte de kenmerkende toren te zwaar beschadigd en die toren is niet meer teruggebouwd.


Een gedenknaald voor Philippe Frédéric Antoine Jacques Baron van Brakell, heer van Wadenoyen en Doorwerth (1830-1918). Hij was burgemeester van de gemeente Doorwerth van 1856 tot 1904 en lid van de Provinciale Staten van Gelderland (in ieder geval in 1884 -1886).

Op 7 januari 1898 werd  Ph.F.A.J. Baron van Brakell van Wadenoyen en Doorwerth gehuldigd ter gelegenheid van zijn zevende herbenoeming door H.M. Koningin- Regentes Emma, als burgemeester van de gemeente Doorwerth. Als zodanig was hij dus 42 jaar werkzaam en dat was aanleiding voor de bewoners van Doorwerth hun burgemeester te huldigen.

panorama Heelsum met gedenknaald
De gedenknaald in de voorgrond. Het markante huis in het midden van de opname is het Huis Heelsum, dat  in 1964 afgebroken is.

Heelsum kerkwegHeeslum gedenknaald

Van Brakell burgemeester
Burgemeester van de Heerlijkheid Doorwerth:

Aleid van de Bunt vermeld in haar boek Dorenweerd van Heerlijckheid tot dorp; 1987 pagina 59 de volgende namen. Tussen haakjes andere jaartallen en de bron daarvan.

1818 - 1829 Louis Nijhof (tevens burgemeester van Renkum) (de Canon vermeld 1825)
1829 - 1840 Hendrikus Pieter van der Teen (de Canon vermeld: 1830-1837)
1840 - 1848 Gerrit Schut (de Canon vermeld: 1837-1848 J.A.P. baron van Brakell)
1848 - 1850 Johan Gerard Hendrik van der Dussen
1850 - 1851 Johannes Backer, tevens burgemeester van Renkum 1817 - 1851
1852 - 1855 Mr. J. De Beijer, tevens burgemeester van Renkum (niet vermeld in de Canon)
1856 - 1904 Philippe Frédéric Antoine Jacques baron van Brakell
1904 - 1916 Jhr. Ferdinand Wittewaal van Stoetwegen, burgemeester van Doorwerth
1916 - 1923 Jhr. Mr. Hendrik Richard Adriaan Laman Trip (1882-1962), burgemeester van Doorwerth, uit: https://www.genealogieonline.nl/stamboom-trip/I220.php
1-5-1923 opgegaan in Renkum, Jan v.d. Molen is dan burgemeester van Renkum.
Per 1 januari 1850 was Backer ook als als burgemeester en secretaris in Doorwerth benoemd, vooruitlopend op een beoogde samenvoeging van deze gemeente met Renkum. Onder leiding van baron van Brakell van Doorwerth verzette de gemeenteraad van Doorwerth zich heftig tegen deze benoeming. Backer vroeg en kreeg, vanwege zijn verdiensten eervol, ontslag per 31 december 1851.
Naast het kerkje staat "Church-hill". Het oude huis Church-Hill werd in 1927 van de fam. Rijnders gekocht om als pastorie dienst te gaan doen. Het pand bleek echter te klein waarna de kerkelijke gemeente Buitenlust koopt. Church-hill werd weer verkocht aan de fam. van Maanen. Church-Hill lag aan een smalle zandweg, het zogenaamde kerkpad, een verbinding van de kerkheuvel, via een sparrenheuvel, de schaapskooi en de Koninginnelaan naar het Kasteel. Na de evacuatie van de bewoners (oktober 1944 tot mei 1945), werd Church-Hill in zwaarbeschadigde toestand aangetroffen. Er werd een nieuw Church-Hill gebouwd. Het kerkpad is rond 1971 door autoweg A50 geheel verdwenen. Het huidige Church-Hill, Koninginnelaan 22  is in  2002 aan de voorgevel voorzien van zuilen.

Church Hill Heelsum
Church-hill in begin 2016.
Heelsum kerkheuvel
Zie ook de info hiernaast over villa Casa Nuova.
Casa Nuovo Heelsum

De geschiedenis van Church Hill begint al veel eerder:
Op een ansichtkaarten verzamellaarsbeurs kwam ik deze ansicht tegen Heelsum "villa Casa Nuova", het is o.a bewoond geweest door de gemeentesecretaris, de heer van der Dussen die tevens rentmeester was, overleden anno 1891, toen werd deze villa te koop aangeboden en tevens werd de hele inboedel verkocht. Deze villa is rond 1881 gebouwd en ook bekend onder de naam Church Hill. (citaat L.v.d.B van HGR)

Het pad voor het huis was de weg naar Doorwerth. Die weg is in het geheel verdwenen, de latere Koninginnelaan liep ten zuiden van het kerkhof. Als je tegenwoordig (2017) iets verder loopt dan Church Hill, richting de oude smederij, ga je door een dal. Kijk in dat dal naar het oosten en je kunt dit pad nog wel een beetje zien.
Welke gebouwen zijn er links op de foto, achter Casa Nuova te zien? Als de foto vanaf de "Brink" gemaakt is, eind van de middag, de zon in het westen (lange schaduwen) dan zie je waarschijnlijk boerderij Vosdal.
Er stond een schaapskooi aan de Koninginnelaan, schuin tegenover "De Vosdal". Zwaar beschadigd in 1944 en tot 1972 waren de de fundamenten nog zichtbaar. De fundamenten verdwenen in 1972 met de aanleg van de A50.
Schaapskooi Heelsum

Vosdal, later Vosheuvel.

Het nog steeds bestaande gebouw "De Vosheuvel" was tot 1912 het Doorwerthse gemeentehuis. Groot was het niet. Alleen de aanbouw waar tegenwoordig een toiletgroep en een garderobe zijn, deed dienst als secretarie. In de woning, tevens boerderij, heeft oa de onbezoldigd veldwachter gewoond. Na 1912 wordt de boerderij, weer particulier bewoond. Een bekende Renkummer is er geboren. Rond 1960 heeft het pand een onbewoonbaar verklaring en koopt de kerkelijke gemeente het pand. Het gebouw wordt daarna opgeknapt om sinds 1969 als ontmoetingsruimte voor de jeugd te gebruiken.
Vosheuvel Heelsum
De Vosheuvel, opname begin 2016.
Nog een woning: Concordia, gelegen aan de Koninginnelaan 32 te Heelsum.

Op een bepaald moment woont er in Concordia de familie Visser (van oorsprong uit Groningen), zij hebben het huis later van de kerk gekregen i.v.m. goede verdiensten voor het Kerkje op de Heuvel. 's Zomers werd er pension gehouden en in de winter werkte mevrouw Visser in huize “Mooiland”. Een dochter van Visser is later getrouwd met een zoon van bakker Willemse.

Huize Concordia in 2016
Huize Concordia in 1969
Opname gekregen van J.Goossens.
Het op de foto zichtbare zandpad liep iets ten noorden van de Koninginnelaan. Vandaar dat er tegenwoordig een grotere voortuin is.
kerkje op de heuvel, ingang grafkelder
Op deze foto is de ingang naar de grafkelder nog te zien.
Kerkheuvel kaart van de omgeving
Open de kaart in een nieuw venster voor een groter formaat.
Kerkje op de Heuvel
Een RAF opname van 12 september 1944. De Kerk is goed zichtbaar, evenals de er om heen liggende woningen, schaapskooi en boerderijen. Geen idee wat de witte vlekken te zuidwesten en zuidoosten van de kerk zijn. Lijkt wel op een oefenlocatie voor bommen, cq. granaten.
Kerkje op de heuvel
naar een schilderij van Frits Leusink uit Heelsum, gemaakt in 2016
Gebruikte literatuur:

De kerken te Wolfhezen en te Heelsum in het kerspel Wolfhezen; Oltmans, Albert A.; 1923

Magnalia dei: de geschiedenis van het kerkelijke Doorwerth-Heelsum; Berg, J.M. van + F.H.J. Bik; 1976

Het D. van Rossum-orgel in de Hervormde kerk te Heelsum; Bijloo, G.J.P. + H.W. Bik; F.W. Withaar redactie; 2004

De kerk van Oud-Wolfheze ca. 1000-1624: een oriënterend onderzoek; Jansen, Henk; 2005

Historie in woord + beeld van de dorpen Renkum, Heelsum, Doorwerth, Heveadorp, Wolfheze en Oosterbeek; Beek, Dick B.M. van; 2006

De Fonteinallee herleeft; Gerritsen, Cees; 2007.

De canon van de gemeente Renkum: zes dorpen in het groen: Doorwerth, Heelsum, Heveadorp, Oosterbeek, Renkum, Wolfheze;  Weele, van, Leo + Gerritsen - Anema; 2012


Facebook pagina van het HGR
Heeft u aanvullingen, graag naar m'n mailadres:
mail Hans Braakhuis