Hans Braakhuis

home
Heelsum

update januari 2023
 Heelsum bestaat tot 1923 uit twee gedeelten. Ten westen van de Heelsumsebeek zijn er enkele woningen en een papierfabriek. Dit gedeelte van onder de gemeente Renkum.

Ten oosten van de Heelsumsebeek zijn er pachtboerderijen, pachtmolens en dit gedeelte valt onder de gemeente Doorwerth.
Tot 1900 veranderde er weinig in het dorp Heelsum. Tussen 1900 en 1920
werden villa's langs de Utrechtseweg en de Kastanjelaan gebouwd.

In 1920 maakte ir. Jos Cuypers een uitbreidingsplan. Een villawijk
ontstond ten zuiden van het Wilhelminapark.

Villa's werden ook gebouwd aan de Prins Bernhardlaan en de Kamperdijklaan, arbeiderswoningen verrezen aan de Parallelweg.
Uit de  Arnhemsche courant van 04-05-1950

"Heelsum's historie

Dankzij beek tot bloei gekomen Van 155 inwoners in 1872 tot villadorp

Voor de Hervormde Mannenvereniging hield de heer E. Demoed een lezing met lichtbeelden over de geschiedenis van Heelsum. Spr. wees op het gezegde van Vondel: „De liefde tot zijn land is teder aangeboren" en riep de medewerking van zijn hoorders in om de historische dingen en het natuurschoon te bewaren. In oude tijden Heelsum behoorde tot de heerlijkheid Doorwerth. Aan de N.W. zijde van de beek behoorde hel tot de kadastrale gemeente Renkum. De beek heeft Heelsum zijn groei gebracht. Van arbeidersdorp is het geworden villadorp. Uit het archief van het kasteel Doorwerth blijkt, dat de goederen in 1795 bijna zijn geconfisceerd. Van het archief is veel verloren gegaan. Ook in Rechterlijke archieven, het Schoutenboek en het archief van de Rekenkamer (Renkum was domeingebied) is veel te vinden. Vanuit de kerkgeschiedenis gezien behoorde Heelsum tot het kerspel Wolfheze. Indertijd was het een bloeiende parochie onder pastoor van Nieuwlande in 1461. Wolfheze kwam tot grote bloei maar ln 1585 is het platgebrand en was een verdwenen dorp. De heer van Doorwerth heeft een kapel gesticht op de plaats van de Kapelleboom. Dit is geen parochiekerk geworden. Later werd op de hoge rand het kerkje op de heuvel gebouwd, dat tenslotte toch een parochiekerk werd. Het juiste stichtingsjaar is 1517 (van de meeste kerken is 't niet bekend) toen door Jacob Frederik van Voorst de eerste steen werd gelegd. In 1519 was de kerk voltooid.

Over de Heelsumse pastoors is veel te doen geweest in de strijd tussen de Heer van Doorwerth en ingezetenen van Heelsum. De kerk was het eigendom van de heren van Doorwerth. In plm. 1580 was hier de Hervorming doorgedrongen. In 1598 was de eerste predikant ds. Heshusius. De kerk had voordien achttien jaren leeg gestaan. Renkum en Heelsum zijn lang kerkelijk één gemeente geweest. De heer van Doorwerth liet de kerk dichtmetselen. Het duurde tot 1758 voor de predikant van Renkum er in kon preken. De heer van Doorwerth werd in 't ongelijk gesteld.

Vroeger heeft de kerk gewelven gehad en was versierd met hardstenen zerken.

Een grafzerk van Baron van Brakell ligt nog bij de kerk.


Heelsum, bloei door papierfabricatie.

De papierfabricatie heeft Heelsum gemaakt tot wat het is. De laatste papiermolen van Schut is 6 Mei 1895 afgebrand. De oude ankers waren van 1618. Vroeger werd veel Frans papier ingevoerd. Franse Hugenoten brachten de kennis mee. De oudste papiermolen was te Arnhem gebouwd in 1592, later in 1598 één in Hattem. Martin Orchis gold voor de oudste papiermaker van ons land. Op een kaart van 1602 stond reeds een papiermolen te Heelsum. In 1736 stonden er acht papiermolens. Klaas Pannekoek woonde in 1709 in een papiermolen. De heer van Doorwerth had er een groot kapitaal in gestoken. Een der molens was een windpapiermolen, een zeldzaamheid op de Veluwe. De Heelsumse beek is sterk vergraven. De molens hadden water nodig. Zo is er een arm gegraven op de Drieskamp.


De 18e eeuw was de gouden tijd voor Heelsum door de papiermolens. Het was een bescheiden dorpje. Rondom Heelsums kerkje lagen een twaalftal zerken van Pannekoeken. Klaas Pannekoek is in 1726 verdronken. De latere Nlcolaas Pannekoek was één der groten van Doorwerth.

De vroegste bewoning van Heelsum was aan de beek; op „Noordberg" en „Vosdal" waren eerst zetboeren geplaatst, later pachtboeren. De Enk is practisch altijd bouwland geweest. In 1749 had Doorwerth 71 ha bouwland, in 1818 was dat 124 ha. Aan de noordkant van de beek was alles bos en hei. De belangrijkste weg liep langs kasteel Doorwerth door de Enk, over de Kerkweg, ongeveer langs de Elleboog en kwam uit bij de Renkumse Tol. De Utrechtse weg was vroeger een oud karrespoor. Van 1725—'29 is de Utrechtse weg aangelegd. In de nieuwste tijd Het Noordelijke gedeelte van Heelsum is na 1900 ontstaan.

In 1872 had Heelsum 155 inwoners. Het Wilhelminapark is aangekocht in 1907 als bouw-exploitatie. Omstreeks 1900—1905 ontstond de Kastanjelaan, die ln 1907 aan de gemeente kwam. Heidestein en Solbakken waren de oudste huizen. Later is Bergzicht het derde geworden.

Door vreemdelingenbezoek is Heelsum geworden wat het nu is. Heelsum heeft ook zijn Gilde gehad, nl. het St. Anna-Gilde dat reeds vroeg werd opgeheven. Eens in de drie jaar werd een teerdag gehouden. Het was een soort vrijwillige burgerwacht. Na deze lezing werd aan de hand van lantaarnplaatjes een wandeling door het dorp en de omgeving gemaakt".
De genoemde woningen in het bovenstaande artikel zijn beschreven:
Heidestein, Solbakken en Bergzicht.
 Solbakken is ook in een ander artikel beschreven.
Gebruik ctrl - f om snel te zoeken.
Over het kerkje op de heuvel is hier geschreven.
Over de ontwikkeling van het Wilhelminapark is hier geschreven.
Over de molens is hier geschreven.